Körpənin doğulmasının yalnız iki yolu var: təbii doğum kanalı və qeysəriyyə. Qeysəriyyə əməliyyatı ən çox görülən mamalıq əməliyyatıdır və 1990-2014-cü illərdə toplanmış statistik məlumatlara görə, qeysəriyyə əməliyyatı 1990-2014-cü illərdə doğulanların 18,6 faizini təşkil edir.
Əməliyyat üçün mütləq tibbi göstərişlər var: dölün eninə mövqeyi, plasenta previa, normal yerləşmiş plasentanın vaxtından əvvəl ayrılması və bir sıra digər tibbi göstərişlər. Vaginal doğuş zamanı həkimlərin təcili cərrahiyyə əməliyyatı etməli olduğu ağırlaşmalar da yarana bilər, məsələn, kəskin fetal hipoksiya, klinik olaraq dar çanaq, dərman müalicəsi üçün uyğun olmayan doğuş anomaliyaları. Qeyd olunanlar siyahının yalnız bir hissəsidir.
Hər halda, məhz ana və uşağın həyatını xilas etmək və ya mümkün fəsadların qarşısını almaq üçün qeysəriyyə əməliyyatının həyata keçirildiyini anlamaq lazımdır.
Əməliyyatın necə aparıldığını, çapıqların necə göründüyü, necə olması, fəsadların tez-tez baş verməsi haqqında müxtəlif mənbələrdə kifayət qədər məlumat var. Ancaq əslində kifayət qədər danışmadığımız bir məqam var, bu da, yeni doğulmuş körpənin əməliyyatdan sonra özünü necə hiss etdiyi, təbii doğum kanalından keçən uşaqdan necə və fərqləndiyidir.
Qeysəriyyə əməliyyatı vasitəsilə yeni doğulmuş uşaqlar vaginal yolla doğulanlardan nə ilə fərqlənir?
Pediatrların fikrincə, təbii doğuşdan və keysəriyyə əməliyyatından sonra uşağı xarici görünüşü ilə ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Neonatoloqlar isə deyirlər ki, körpələr doğum evində artıq fərqlənə bilər – misal üçün qeysəriyyə əməliyyatı ilə dünyaya gələn körpələr döşləri daha pis alıb əmirlər və daha letargik olurlar, lakin evdən çıxdıqevə buraxıldıqdan sonra bu artıq belə deyil.
Körpələrdə təbii doğuşdan sonra başında doğuş şişi görünə bilər. Qeysəriyyə əməliyyatından sonra uşaqlarda yuvarlaq olur, deformasiyaya uğramır, lakin nəzərə almağa dəyər ki, bu hal bütün körpələrdə rast gəlinmir. Hətta qeysəriyyə əməliyyatından sonra anadan olan körpələrdə kəllə sümüyü düzgün formasına malik olmaya bilər. Burda bir sıra amillər rol oynayır: bəzən körpənin başı ana bətnində elə yerləşdirilir ki, yuvarlaq ola bilməz – məsələn, başın bir tərəfi qabırğalara dirəşirsə.
Təbii ki, hər iki doğuşda körpələr üçün müəyyən risklər var: məsələn, təbii doğuşdan sonra körpədə sefalohematoma və ya keysəriyyə əməliyyatından sonra üz sinirinin parezi yarana bilər. Hər ikisi doğuş travmalarına aiddir.
Qeysəriyyə əməliyyatından sonra uşaqlar və analar arasında emosional əlaqə necə qurulur?
Belə bir fikir var ki, uşaq təbii doğum kanalından keçməsə, onun ana ilə emosional əlaqəsi itəcək.
İndiyə qədər heç kim təbii doğuşdan sonra və keysəriyyə əməliyyatından sonra ana ilə uşaq arasındakı sevginin gücünə dair böyük klinik tədqiqatlar aparmayıb, lakin əvvəllər, məsələn, uşaqlar ümumiyyətlə doğuşdan dərhal sonra götürülür və yalnız qidalanma üçün anaya gətirilirdi. Doqquz ay ərzində ana ilə körpə arasında yaranan bağları kəsmək o qədər də asan deyil.
Ancaq yenə də qeyd etmək lazımdır ki, planlaşdırılmış qeysəriyyə əməliyyatı zamanı oksitosin dərhal istehsal olunmağa başlamır. Oksitosin ana ilə körpə arasındakı olan emosional əlaqədir. Oksitosin doğuşdan sonra və laktasiya dövründə istehsal olunur, ona görə də burada ana südü ilə qidalanma da çox mühüm rol oynayır.
2008-ci ildə edilən kiçik bir araşdırmaya əsasən, doğuşdan üç-dörd həftə sonra qadınlarda MRT nəticələrini müqayisə edildi. Tomoqrafiya zamanı onlara ağlayan uşağın (özünün, başqasının və simulyasiya edilmiş ağlama) səsini dinləməyə icazə verildi. Nəticə göstərdi ki, qeysəriyyə əməliyyatı keçirən qadınların empatiya və motivasiyadan məsul olan beyin bölgələrində vaginal doğuş edən qadınlara nisbətən daha az aktivlik var. Tədqiqatçılar səbəbi oksitosinin aşağı səviyyədə olmasında görürlər. Təəssüf ki, iştirakçıların sayı və onların cəmi on iki nəfəri tədqiqatı sadəcə maraqlı fakt kimi nəzərdən keçirməyə imkan verir.
Bu araşdırmanı ciddi qəbul etmək də düzgün deyil. Axı hamımız bilirik ki, ana sevgisi uşaq haqqında düşünmə prosesində yaranır, onun doğulmasından sonra deyil.
Qeysəriyyə əməliyyatı ilə doğulan uşaqlar fiziki və əqli inkişafda geri qalırmı?
Uşaq tibbi göstərişlərə uyğun olaraq həyata keçirilən planlaşdırılmış əməliyyat nəticəsində (məsələn, anatomik olaraq dar çanaq) doğulubsa, əməliyyat zamanı heç bir fəsad yaranmayıbsa, belə bir uşaq əksər hallarda yaşıdlarından fərqlənməyəcək. Ancaq fövqəladə qeysəriyyə əməliyyatı haqqında danışırıqsa, o zaman doğuş zamanı dölün vəziyyətini nəzərə almaq lazımdır – məsələn, kəskin fetal hipoksiya varsa, şübhəsiz ki, uzun müddətli ağırlaşmalar ehtimalı var.
2017-ci ilin aprelində İsveçdə çox böyük bir araşdırmanın məlumatları dərc olundu (1982-ci ildən 1995-ci ilədək anadan olmuş demək olar ki, bir milyon yarım iştirakçı). Alimlər nəticədə doğulan uşaqların dörd qrupunda məktəb performansının asılılığını araşdırdılar:
- həkimlərin müdaxiləsi olmadan təbii doğuş,
- həkimlərin müdaxiləsi ilə təbii doğuş (vakuum çıxaran və mamalıq maşası nəzərdə tutulur),
- planlaşdırılmış keysəriyyə (doğuş başlamazdan əvvəl)
- təcili keysəriyyə əməliyyatı.
Və tədqiqatın nəticələri göstərdi ki, uşaqlar arasında məktəb performansında praktiki olaraq heç bir fərq yoxdur.
Bununla belə, Kanadada keysəriyyə əməliyyatından sonra və vaginal doğuşdan sonra üç ay yarımdan dörd aya qədər olan 12 körpənin vizual məkan reaksiya sürəti öyrənilmişdir. Xüsusi cihazlardan istifadə edərək, vizual stimula cavab olaraq uşağın göz hərəkətləri izlənildi. Tədqiqatçılar belə kiçik bir nümunə ilə belə, keysəriyyə əməliyyatından sonra uşaqlarda reaksiyanın azalmasının nəzərə çarpdığı qənaətinə gəldilər. Tədqiqatçılar özləri də yazır ki, daha çox iştirakçının cəlb edilməsi ilə tədqiqatı təkrarlamaq lazımdır.
Qeysəriyyə əməliyyatının hiperaktiv uşaq dünyaya gətirmə riskini artırdığı doğrudurmu?
Hiperaktivlik nevroloji və davranış pozğunluqlarının kompleksidir. Bir sözlə, qeysəriyyə əməliyyatı heç bir şəkildə diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozğunluğu və ya autizm diaqnozu qoyulmuş bir uşağın olma riskini artırmır. Bunu 20 milyondan çox doğuşun (hər iki üsulla) öyrənildiyi böyük tədqiqat sübut edir.
Qeysəriyyə əməliyyatı ilə doğulan uşaqların təbii yolla doğulan uşaqlardan daha az sağlam olduğu doğrudurmu?
İnternetdə təbii doğuş zamanı anada olan bakteriyaların körpəyə ötürüldüyünə dair kifayət qədər çox istinad tapa bilərsiniz. Lakin qeysəriyyə zamanı bu hal bir neçə səbəbə görə baş vermir: uşaq təbii doğuş kanalından keçmir, doğuşdan dərhal sonra anaya verilmir və ananın imunitetin formalaşması üçün vacib bakteriyaların yaşadığı döşə dərhal tutulmur. Danılmaz faktdır ki, sağlam bağırsaq mikroflorası immunitet sisteminin inkişafına və yetkinləşməsinə kömək edir, lakin anormal bağırsaq mikroflorası olanlar isə körpəlikdə ağır mədə-bağırsaq infeksiyalarının əsas səbəbi hesab olunur.
Araşdırmalar bizə nə deyir? Həqiqətən, həyatın ilk üç ayında müayinə edilən körpələrin mikroflorası qeysəriyyə əməliyyatı ilə doğulanlarda fərqli və daha yoxsuldur, lakin altı aya qədər fərqlər yox olur. Sonra hər şey sağlamlığın fiziki vəziyyətinin fərdi xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Qeysəriyyə əməliyyatı ilə doğulan körpəyə faydalı bakteriyaları aşılamaq üçün ananın vaginal ifrazatının körpənin üzünə, ağzına və dərisinə sürtülməsi zamanı “vaginal toxumlama” adlanan prosedur var. Bununla belə, prosedur sübuta əsaslanan profilaktika və müalicə üsullarını tətbiq edən tibb ictimaiyyəti tərəfindən tənqid edilir və tövsiyə edilmir.
Qeysəriyyə əməliyyatı zamanı körpə hansı xəsarətlər ala bilər?
Planlaşdırılmış qeysəriyyə əməliyyatı zamanı dölün travmatik zədələnməsi minimaldır və təcili əməliyyat zamanı daha çox rast gəlinir.
Hansı zədələrdən danışırıq? Çox nadir hallarda, körpənin dərisində uterus divarının kəsilməsi zamanı meydana gələn kəsiklər var.
Qeysəriyyə əməliyyatı zamanı, xüsusən də vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə tənəffüs çətinliyi sindromunun inkişaf etmə ehtimalı yüksəkdir, bu, körpənin özbaşına nəfəs ala bilməyəcəyi bir vəziyyətdir.
Qeysəriyyə əməliyyatının astmanın inkişaf riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırdığına dair sübutlar var. Norveç alimləri hesab edirlər ki, qeysəriyyə əməliyyatından sonra uşaqlarda astma vaginal doğuşdan sonra uşaqlara nisbətən 52 faiz daha çox inkişaf edir.
Bununla belə, qeysəriyyə əməliyyatı hər gün dünyada ana və körpələrin həyatını xilas edir. Xatırlamaq və anlamaq vacibdir ki, cərrahiyyə əməliyyatının həyati əhəmiyyət kəsb etdiyi vəziyyətlər var. Doğuş isə doğuşdur, onların hər hansı birində risklər, yaralanma ehtimalı və hər cür nəticələr var. Və bu, hər hansı bir vəziyyətdə nəzərə alınması vacibdir. Hər kəsə gözəl doğum arzu edirik!
