İki insan bir-birinə yaxınlaşdıqca, emosional bağ gücləndikcə və qarşılıqlı etibar formalaşdıqca tərəflərdən biri gözlənilmədən uzaqlaşmağa başlayır. Əvvəlcə hər şey demək olar ki, ideal görünür. Söhbətlər gecənin gec saatlarına qədər davam edir, diqqət və maraq qarşılıqlıdır, gələcəklə bağlı ehtiyatlı da olsa planlar qurulur və insan qarşısındakı şəxslə özünü rahat hiss etməyə başlayır. Lakin münasibət müəyyən bir dərinlik mərhələsinə çatdıqda, sanki görünməz bir düymə işə düşür və davranış dəyişir.
Bir vaxtlar gün ərzində bir neçə dəfə yazan insan artıq mesajlara gec cavab verməyə başlayır. Görüşlər daha az olur, emosional açıqlıq azalır, əvvəlki istilik və yaxınlıq hissi yerini izahı çətin olan bir məsafəyə verir. Bu dəyişiklik çox zaman qəfil baş verdiyi üçün qarşı tərəfdə saysız suallar yaradır. İnsan özünü günahlandırmağa başlayır, davranışlarını təhlil edir, səhv bir söz deyib-demədiyini düşünür və münasibətlərdə nəyinsə pozulduğunu zənn edir.
Əslində isə bir çox hallarda söhbət sevginin azalmasından, marağın itirilməsindən və ya münasibətlərin uğursuzluğundan getmir. Söhbət psixologiyada yaxşı öyrənilmiş və bağlılıq nəzəriyyəsinin əsas nümunələrindən biri hesab edilən qaçınan bağlılıq tipindən gedir.
Qaçınan bağlılıq ilk baxışdan ziddiyyətli görünə bilər. Belə insanlar münasibətlərə daxil olmaq istəyirlər, sevgi hiss edə bilirlər, yaxınlıq arzulayırlar və emosional bağ qurmağa qadirdirlər. Lakin məhz həmin yaxınlıq reallığa çevrilməyə başladıqda onların daxilində güclü narahatlıq yaranır. Bu narahatlıq çox vaxt şüurlu şəkildə dərk edilmir və insan öz davranışlarının əsl səbəbini başa düşmədən geri çəkilməyə başlayır.
Bu fenomeni anlamaq yalnız münasibətlərə fərqli gözlə baxmağa kömək etmir. O həm də bir çox qadının illərlə özündə axtardığı günahı aradan qaldırmağa, tərəfdaşın davranışını daha obyektiv qiymətləndirməyə və gələcək addımlar barədə daha sağlam qərarlar verməyə imkan yaradır.
Qaçınan bağlılıq necə formalaşır?
İnsanların münasibətlərdə göstərdiyi davranışların böyük hissəsi təsadüfi deyil. Psixoloqların uzun illər ərzində apardıqları araşdırmalar göstərir ki, yaxınlıqla bağlı əsas inanclarımız həyatın ilk illərində formalaşmağa başlayır və sonrakı münasibətlərimizə görünməz şəkildə təsir göstərir.
Qaçınan bağlılıq da adətən erkən uşaqlıq dövründə yaranır. Uşaq təbii olaraq təhlükəsizlik, diqqət, emosional dəstək və yaxınlıq axtarır. O qorxduqda sakitləşdirilməyə, kədərləndikdə təsəlli almağa və sevincini bölüşdükdə qarşılıq görməyə ehtiyac duyur. Bu ehtiyaclar insan inkişafının normal və vacib hissəsidir.
Lakin bəzi ailələrdə uşağın emosional ehtiyacları ardıcıl şəkildə cavabsız qalır. Onun hissləri kiçildilir, narahatlığı əhəmiyyətsiz hesab edilir və ya emosional ifadələri zəiflik kimi qəbul olunur. Belə bir mühitdə böyüyən uşaq zamanla mühüm bir nəticəyə gəlir. O anlayır ki, yaxınlıq axtarmaq həmişə rahatlıq gətirmir və bəzən əksinə, məyusluqla nəticələnir.
Məhz bu nöqtədə müdafiə mexanizmi formalaşmağa başlayır. Uşaq ehtiyaclarını aradan qaldırmır. Əslində heç bir insan emosional yaxınlığa olan ehtiyacını tamamilə itirmir. O sadəcə həmin ehtiyacları göstərməməyi öyrənir. Çünki onların ifadə olunması təhlükəli, ağrılı və nəticəsiz görünür.
İllər keçdikcə bu strategiya şəxsiyyətin bir hissəsinə çevrilir. Yetkin yaşda belə insanlar çox vaxt özlərini son dərəcə müstəqil hesab edirlər. Onlar başqalarına güvənməyin riskli olduğuna, problemləri tək həll etməyin daha təhlükəsiz olduğuna və emosional asılılığın zəiflik əlaməti olduğuna inanırlar. Bu inanclar şüurlu şəkildə seçilməsə də, münasibətlərdə davranışları müəyyən edən əsas daxili proqramlardan birinə çevrilir.
Qaçınan bağlılığın əsas əlamətləri
Qaçınan bağlılığın ən xarakterik xüsusiyyəti yaxınlıq artdıqca yaranan daxili narahatlıqdır. Kənardan baxan insan üçün bu məntiqsiz görünə bilər. Axı əgər münasibətlər yaxşı gedirsə, niyə geri çəkilmək lazım olsun?
Lakin qaçınan bağlılıq tipinə malik insanın sinir sistemi üçün yaxınlıq hər zaman təhlükəsizlik demək deyil. Əksinə, o, nəzarətin itirilməsi, həssas vəziyyətə düşmək və emosional asılılıq riski kimi qəbul edilə bilər. Buna görə də münasibətlər ciddi mərhələyə daxil olduqda həmin insan özünü qorumaq məqsədilə məsafə yaratmağa başlayır.
Bu davranışın başqa bir təzahürü müstəqilliyin həddindən artıq idealizə edilməsidir. Şəxsi sərhədlərin və azadlığın qorunması sağlam xüsusiyyət hesab olunur. Lakin qaçınan bağlılıq zamanı müstəqillik sadəcə həyat prinsipi deyil, həm də emosional yaxınlıqdan qorunmaq vasitəsinə çevrilir. İnsan başqalarına ehtiyac duymadığını düşünmək istəyir, çünki ehtiyac hissi onun üçün daxili təhlükə siqnalı yaradır.
Digər mühüm əlamət emosiyaların ifadəsində çətinlikdir. Belə insanlar çox vaxt hisslərini sözlərlə ifadə etməkdə çətinlik çəkirlər. Onlar qəzəblərini və ya narazılıqlarını göstərə bilsələr də, qorxu, kədər, həssaslıq və sevgi kimi daha dərin emosiyaları açıq şəkildə bölüşməkdən çəkinirlər. Bunun səbəbi həmin hisslərin uşaqlıqdan etibarən təhlükəli və ya zəiflik əlaməti kimi qəbul edilməsidir.
Maraqlı xüsusiyyətlərdən biri də keçmiş münasibətlərin idealizə edilməsidir. Münasibət davam etdiyi müddətdə məsafə saxlamağa çalışan insan ayrılıqdan sonra keçmiş partnyoru daha isti xatırlamağa başlayır. Uzaq məsafədən yaxınlıq artıq təhlükə yaratmadığı üçün həmin emosiyalar daha rahat hiss olunur. Bu səbəbdən qaçınan bağlılıq yaşayan insanlar bəzən ayrıldıqdan sonra keçmiş münasibətlər barədə romantik düşüncələrə qapılırlar.
Qaçınan insanın partnyoru nə yaşayır?
Qaçınan bağlılığı olan insanla münasibətdə olan şəxslər çox vaxt emosional qeyri-müəyyənlik hissindən əziyyət çəkirlər. Münasibət bir gün çox yaxın və isti görünür, növbəti gün isə səbəbi bilinməyən məsafə yaranır. Bu dəyişkənlik insanın özünəinamına ciddi təsir göstərə bilər.
Partnyor zamanla düşünməyə başlayır ki, bəlkə kifayət qədər maraqlı deyil, bəlkə hansısa səhv edib və ya qarşı tərəfin sevgisini itirib. Halbuki əksər hallarda baş verənlər onun davranışları ilə deyil, qaçınan bağlılıq tipinə malik insanın daxili müdafiə mexanizmləri ilə əlaqədardır.
Bu məqamı anlamaq xüsusilə vacibdir. Qaçınan insanın geri çəkilməsi hər zaman rədd etmək istəyi demək deyil. Çox vaxt bu, yaxınlığın yaratdığı daxili gərginliyi azaltmaq üçün avtomatik şəkildə işə düşən bir reaksiyadır. Onun mənbəyi bugünkü münasibətlər deyil, illər əvvəl formalaşmış emosional təcrübələrdir.
Qaçınan partnyorla sağlam münasibət qurmaq mümkündürmü?
Bu sualın cavabı bəli olsa da, bunun müəyyən şərtləri var. Ən vacib amil qaçınan bağlılıq tipinə malik insanın öz davranış modelini tanıması və onun üzərində işləməyə hazır olmasıdır. Öz nümunəsini anlamayan insan yaranan narahatlığı münasibətlərin problemi kimi qəbul edəcək və hər dəfə eyni dövrəni təkrarlayacaq.
Məhz buna görə psixoloji maariflənmə və bağlılıq yönümlü terapiya böyük əhəmiyyət daşıyır. İnsan öz reaksiyalarının mənbəyini anlamağa başladıqda, yaxınlıq artıq təhlükə kimi deyil, öyrənilə bilən və təhlükəsiz şəkildə yaşana bilən bir təcrübə kimi görünməyə başlayır.
Digər tərəfdən, qaçınan bağlılığı olan insanın partnyoru da mühüm rol oynayır. Hər geri çəkilməni şəxsi rədd kimi qəbul etməmək, emosional təqibdən qaçmaq və eyni zamanda öz ehtiyaclarını sakit, aydın və ittihamsız şəkildə ifadə etmək münasibətlərin daha sağlam inkişafına kömək edə bilər.
Nəticədə qaçınan bağlılıq münasibətlərin sonu demək deyil. O, sadəcə olaraq insanın emosional dünyasının xəritəsidir. Hər bir xəritə kimi, o da hansı yolların çətin, hansı yolların təhlükəsiz olduğunu göstərir. Bu xəritəni oxumağı bacaran insanlar isə münasibətlərdə baş verənləri daha aydın görür, seçimlərini daha şüurlu edir və sevginin yalnız hisslərdən deyil, həm də anlayışdan ibarət olduğunu dərk etməyə başlayırlar.
Psixoloq Yeganə Mikayılova
Mənbələr:
- Levine, A., & Heller, R. Attached: The New Science of Adult Attachment. Penguin, 2010.
- Bowlby, J. Attachment and Loss. Basic Books, 1969.
- Mikulincer, M., & Shaver, P.R. Attachment in Adulthood: Structure, Dynamics, and Change. Guilford Press, 2007.
- Johnson, S. Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love. Little, Brown, 2008.
