İnsanların çoxu emosional yetkinliyi yaşla əlaqələndirir. Cəmiyyət uzun illər ərzində bizə elə bir təsəvvür formalaşdırıb ki, zaman keçdikcə insan təbii şəkildə daha müdrik, daha səbirli və daha təmkinli olur. Lakin müasir psixologiya bu fikrə daha ehtiyatla yanaşır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, təqvimdə artan illər emosional inkişafın yalnız fonunu yaradır. Həqiqi yetkinlik isə insanın özünü dərk etməsi, duyğularını tanıması, davranışlarını müşahidə etməsi və münasibətlərini şüurlu şəkildə qurması nəticəsində formalaşır.
Bu prosesin başlanğıcı çox vaxt uşaqlıq illərinə gedib çıxır. İlk emosional təcrübələr, valideynlərlə qurulan bağlılıq və təhlükəsizlik hissi gələcəkdə insanın özünə və başqalarına münasibətinə təsir göstərir. Bununla belə, psixoloqlar vacib bir məqamı xüsusilə vurğulayırlar. Emosional yetkinlik ömür boyu inkişaf etdirilə bilən bacarıqdır. İnsan istənilən yaşda düşüncə tərzini dəyişə, emosiyalarını daha sağlam şəkildə idarə etməyi öyrənə və münasibətlərini daha sabit əsaslar üzərində qura bilər.
Məhz buna görə klinik psixoloqlar və tədqiqatçılar emosional yetkinliyi müəyyən edən əsas xüsusiyyətləri uzun illər araşdırıblar. Onların müşahidələri göstərir ki, həqiqətən yetkin insanların davranışlarında təkrar olunan ortaq xüsusiyyətlər mövcuddur. Bu xüsusiyyətlər insanın yalnız özünü deyil, ətrafındakı insanları da daha təhlükəsiz və rahat hiss etdirməsinə imkan yaradır.
1. Emosiyaları şəxsiyyətdən ayırmaq bacarığı
Ən mühüm əlamətlərdən biri emosiyanı insanın kimliyi ilə eyniləşdirməməkdir. Emosional yetkin insan qəzəbləndiyi üçün özünü pis insan hesab etmir, kədərləndiyi üçün zəif olduğunu düşünmür və qorxu hiss etdikdə bunu uğursuzluq kimi qəbul etmir.
Belə insanlar anlayırlar ki, emosiyalar insan təcrübəsinin təbii hissəsidir. Onlar gəlir, dəyişir və keçir. Məhz buna görə hisslər davranışı idarə edən yeganə amilə çevrilmir. İnsan əvvəlcə nə hiss etdiyini anlayır, daha sonra isə həmin hissin necə ifadə olunacağına qərar verir.
2. Reaksiya vermək əvəzinə düşünərək qərar qəbul etmək
Güclü emosiyalar insanı tələsik qərarlara sövq edə bilər. Psixologiyada məlumdur ki, ani qəzəb, inciklik və ya həyəcan vəziyyətində qəbul edilən qərarlar sonradan peşmanlıq hissi yaradır.
Emosional yetkin insan vacib seçim qarşısında qaldıqda özünə düşünmək üçün vaxt verir. O anlayır ki, bir neçə saatlıq və ya bir neçə günlük fasilə çox vaxt vəziyyətə daha aydın baxmağa kömək edir. Bu yanaşma impulsiv reaksiyaların qarşısını alır və daha rasional qərarların qəbul edilməsinə şərait yaradır.
3. Xarici qiymətləndirmədən asılı olmayan özünüdərk
Yetkin insanın özünə münasibəti yalnız başqalarının fikri ilə formalaşmır. Tərif onu həddindən artıq yüksəltmir, tənqid isə bütün özünəinamını sarsıtmır.
Bu sabitlik insanın daxili dayaqlarının möhkəm olmasından irəli gəlir. O, öz güclü və zəif tərəflərini tanıyır, buna görə də başqalarının rəyi onun şəxsiyyətini tam müəyyənləşdirən amilə çevrilmir. Belə daxili sabitlik münasibətlərdə də daha sağlam davranışın əsasını yaradır.
4. Uzunmüddətli öhdəlikləri qorumaq bacarığı
Hər yeni münasibət, yeni iş və ya yeni layihə başlanğıcda böyük həvəs yaradır. Lakin zaman keçdikcə yenilik hissi azalır və onun yerini gündəlik məsuliyyət tutur.
Emosional yetkinlik məhz bu mərhələdə özünü göstərir. İnsan yalnız ilham olduğu zaman deyil, motivasiya azaldıqda da öhdəliklərinə sadiq qalmağı bacarır. O başa düşür ki, davamlı münasibətlər və uğurlu nəticələr gündəlik seçimlərin məhsuludur.
5. Öz həyatına görə məsuliyyət daşımaq
Yetkin insan problemlərinin səbəbini daim başqa insanlarda və ya şəraitdə axtarmır. Əlbəttə, həyatın bütün hadisələri insanın nəzarətində deyil. Lakin o, öz davranışına görə məsuliyyət daşıdığını qəbul edir.
Bu yanaşma inkişaf üçün geniş imkan yaradır. İnsan dəyişə biləcəyi sahələri müəyyən edir, səhvlərini etiraf edir və onları düzəltmək üçün real addımlar atır. Beləliklə, məsuliyyət hissi günahkarlıqdan deyil, şəxsi inkişaf istəyindən qaynaqlanır.
6. Münasibətlərdə müstəqilliyi qorumaq
Sevgi və yaxınlıq insanın başqasından tam asılı olması demək deyil. Psixoloqlar sağlam münasibətlərin qarşılıqlı dəstək üzərində qurulduğunu, lakin tərəflərin hər birinin ayrıca şəxsiyyət olaraq qalmasının vacibliyini qeyd edirlər.
Emosional yetkin insan tərəfdaşının problemlərini həll etmək məsuliyyətini tam üzərinə götürmür. Eyni zamanda öz emosional vəziyyətini də yalnız qarşı tərəfin davranışı ilə müəyyən etmir. Bu balans münasibətlərdə həm yaxınlığı, həm də fərdi sərbəstliyi qorumağa imkan verir.
7. Dəyişikliklərə uyğunlaşmaq bacarığı
Həyat nadir hallarda planlaşdırıldığı kimi davam edir. Gözlənilməz hadisələr hər kəsin həyatında baş verir və məhz bu məqamlarda insanın emosional çevikliyi üzə çıxır.
Yetkin insan dəyişiklikləri şəxsi faciə kimi qəbul etmir. Əvvəlcə yaranmış vəziyyəti qiymətləndirir, daha sonra isə yeni həll yolları axtarmağa başlayır. Bu xüsusiyyət stresin tam yox olması demək deyil. Sadəcə olaraq insan çətinliklər qarşısında hərəkət etmək qabiliyyətini itirmir.
8. Empatiya və dinləmə bacarığı
Empatiya yalnız başqasının hisslərini anlamaq deyil. Bu, həm də öz fikirlərini bir qədər kənara qoyaraq qarşı tərəfin baxış bucağını görməyə çalışmaqdır.
Emosional yetkin insanlar söhbət zamanı cavab verməyə deyil, həqiqətən dinləməyə çalışırlar. Onlar tələsik nəticə çıxarmamağın və stereotiplərlə düşünməməyin daha sağlam münasibətlər yaratdığını bilirlər. Belə ünsiyyət insanlar arasında etimadı gücləndirir və münaqişələrin daha sakit şəkildə həll olunmasına kömək edir.
9. Təhlükəsiz bağlılıq hissi
Psixoloq Con Boulbinin bağlılıq nəzəriyyəsi göstərir ki, uşaqlıq dövründə ardıcıl və qayğıkeş münasibət görən insanlar gələcəkdə daha təhlükəsiz emosional bağlar qurmağa meylli olurlar.
Bu o demək deyil ki, çətin uşaqlıq keçirmiş insan emosional yetkin ola bilməz. Əksinə, müasir tədqiqatlar göstərir ki, terapiya, sağlam münasibətlər və şüurlu özünüinkişaf vasitəsilə bağlılıq tərzini müəyyən qədər dəyişmək mümkündür. Bu da emosional inkişafın həyat boyu davam edən proses olduğunu bir daha təsdiqləyir.
10. Sağlam yumor hissi
Yetkin insanlar həyatın bütün hadisələrini faciə kimi qəbul etmirlər. Onlar çətin vəziyyətlərdə belə yumor hissini qorumağı bacarırlar və bu xüsusiyyət emosional davamlılığın vacib göstəricilərindən biri hesab olunur.
Burada söhbət problemləri görməzdən gəlməkdən getmir. Əksinə, insan məsuliyyətini anlayır, lakin eyni zamanda həyatın qeyri mükəmməl olduğunu qəbul edir. Bu yanaşma daxili gərginliyi azaldır və psixoloji elastikliyi artırır.
11. Bilmədiyini etiraf etməkdən çəkinməmək
Bir çox insanlar səhv etdiyini etiraf etməyi zəiflik kimi qəbul edir. Halbuki psixoloqlar bunun əksini deyirlər.
Emosional yetkin insan rahatlıqla “bilmirəm”, “yanılmışam” və ya “fikrimi dəyişmişəm” deyə bilir. Onun özünə hörməti daim haqlı görünmək ehtiyacından asılı olmur. Bu xüsusiyyət həm şəxsi inkişafı sürətləndirir, həm də münasibətlərdə qarşılıqlı etimadı gücləndirir.
12. Vermək və qəbul etmək arasında balans yaratmaq
Sağlam münasibətlər birtərəfli fədakarlıq üzərində uzun müddət davam edə bilmir. Eyni zamanda yalnız almağa yönəlmiş münasibətlər də zamanla tükənir.
Məhz buna görə emosional yetkinliyin ən aydın göstəricilərindən biri qarşılıqlılıq hissidir. Yetkin insan həm qayğı göstərməyi, həm də başqasının qayğısını qəbul etməyi bacarır. O anlayır ki, sevgi və dəstək birtərəfli deyil, qarşılıqlı mübadilə nəticəsində möhkəmlənir.
Emosional yetkinlik inkişaf etdirilə bilər
Bütün bu xüsusiyyətləri oxuyarkən onları dəyişməz xarakter xüsusiyyətləri kimi qəbul etmək doğru olmazdı. Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, emosional yetkin olmamaq insanın taleyi deyil. Bu, zamanla dəyişə bilən davranış və düşüncə modellərinin məcmusudur.
Araşdırmalar emosional yetkinliyin yüksək həyat məmnuniyyəti, daha sağlam münasibətlər və daha aşağı tənhalıq hissi ilə əlaqəli olduğunu göstərir. Eyni zamanda mütəxəssislər vurğulayırlar ki, özünü müşahidə etmək, şəxsi sərhədləri formalaşdırmaq, emosiyaları tənzimləməyi öyrənmək və lazım gəldikdə psixoloji dəstək almaq insanın istənilən yaşda daha yetkin emosional funksionallığa doğru inkişaf etməsinə kömək edə bilər.
Sonda ən vacib nəticə budur ki, emosional yetkinlik yaşın deyil, şüurlu seçimlərin nəticəsidir. İnsan hər gün verdiyi qərarlar, qurduğu münasibətlər və özünə qarşı göstərdiyi dürüstlük vasitəsilə bu keyfiyyəti addım addım formalaşdırır. Məhz buna görə emosional yetkinlik çatılacaq son nöqtə deyil, insanın bütün həyatı boyunca davam edən inkişaf yoludur.
Mənbələr:
- Bhattacharjee, A. Emotional Maturity Among Young Adults: A Comparative Study. Indian Journal of Psychological Science, 2016.
- Carstensen, L.L., Turan, B., Scheibe, S., et al. Emotional Experience Improves With Age: Evidence Based on Over 10 Years of Experience Sampling. Psychology and Aging, 2011.
- American Psychological Association (APA). Attachment Theory and Adult Emotional Development: Clinical Overview.
- Herwandha, K.G., Prastuti, E. Attachment and Age as Predictors of the Emotional Maturity of University Students. KnE Social Sciences, 2020.
Həmçinin oxuyun:
- Pul psixologiyası: qadınların gəlirini azaldan inanclar və onları dəyişməyin yolları
- Pulunuzla münasibətiniz dəyişsə, həyatınız da dəyişərmi?
- Yaxınlıq və sərhədlər: sağlam münasibətin iki vacib dayağı
- Sağlam münasibətlər niyə özünə sevgi ilə başlayır?
- Əsassız qısqanclıq: narahatlığı idarə etməyin və münasibətləri qorumağın yolları
