Münasibətlər haqqında danışarkən sərhədlər anlayışı çox vaxt yanlış bir duyğu yaradır, sanki bu, insanı uzaqlaşdırmaq, hissləri soyutmaq və ya qarşı tərəflə arada görünməz bir məsafə yaratmaq deməkdir. Halbuki psixoloji baxımdan sərhədlər məhz əksinə xidmət edir. Onlar insanı münasibətdən çıxarmır, əksinə, onu münasibətin içində daha sabit və daha aydın şəkildə saxlayır. Çünki yaxınlıq yalnız iki insanın bir birinə qarışdığı deyil, eyni zamanda hər birinin öz daxili məkanını qoruduğu bir vəziyyətdə həqiqi forma alır. Sağlam sərhədlər yaxınlığı azaltmır, onu daha dayanıqlı edir və tərəflərə bir birini daha aydın görmək imkanı verir.
Sərhədlərin mahiyyəti
Sərhəd nə cəza, nə də qadağa kimi anlaşılmalıdır. O, daha çox insanın öz daxili dünyasını ifadə etmə formasıdır. Bu, mənim üçün nə qəbul ediləndir, nə deyil, mən hansı davranışa razıyam və hansı hal məni narahat edir suallarına verilən sakit və aydın cavabdır. Sərhəd qarşı tərəfi dəyişdirməyə çalışmır, onu ittiham etmir, sadəcə insanın öz daxili ehtiyaclarını ifadə edir.
Bu baxımdan sərhəd bir nəzarət aləti deyil, bir aydınlıq formasıdır. İnsan sərhəd qoyarkən qarşı tərəfə sən belə etməlisən demir, daha çox mən bu vəziyyətdə özümü belə hiss edirəm və bu mənə uyğun deyil deyir. Bu fərq çox incə görünə bilər, amma münasibətin emosional atmosferini tamamilə dəyişdirir. Çünki birincisi müdafiə yaradır, ikincisi isə anlaşılma ehtimalını artırır.
Sərhəd qoymağın çətinliyi
Bir çox insan üçün sərhəd qoymaq çətin və hətta narahatlıq doğuran bir prosesdir. Bunun əsas səbəblərindən biri rədd edilmə qorxusudur. İnsan uşaqlıqdan etibarən öz ehtiyaclarını ifadə edərkən tənqid, uzaqlaşma və ya soyuqluqla qarşılaşıbsa, zamanla bu davranış daxili bir siqnal kimi yadda qalır. Beləliklə, yetkin yaşda belə insan öz ehtiyacını bildirməkdən çəkinə bilər, çünki bunu təhlükə kimi hiss edir.
Digər bir səbəb isə sosial və mədəni gözləntilərdir. Yaxşı partnyor, yaxşı dost və ya yaxşı insan olmaq çox vaxt özünü qurban verməklə eyniləşdirilir. Bu düşüncə tədricən insanın öz ehtiyaclarını ikinci plana atmasına gətirib çıxarır və sərhəd qoymaq sanki eqoizm kimi görünməyə başlayır. Halbuki sağlam münasibət eqoizm və fədakarlıq arasında deyil, balans və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulur.
Sərhədlərin növləri
Münasibətlərdə sərhədlər müxtəlif formalarda özünü göstərir və hər biri insanın fərqli ehtiyac sahəsinə toxunur. Fiziki sərhədlər insanın şəxsi məkanı, toxunulmaq istəyi və ümumilikdə bədən rahatlığı ilə bağlıdır. Bu sərhədlər insanın özünü təhlükəsiz hiss etməsi üçün əsas rol oynayır.
Emosional sərhədlər isə daha dərin bir sahəyə aiddir. Bu sərhədlər insanın başqasının emosiyalarına görə məsuliyyət daşımadığını anlamağı əhatə edir. Yəni bir insanın kədəri və ya qəzəbi avtomatik olaraq digər insanın üzərinə yüklənmir. Bu anlayış münasibətlərdə emosional yükü daha sağlam şəkildə bölüşdürməyə kömək edir.
Vaxt sərhədləri insanın öz enerjisini necə payladığı ilə bağlıdır. Hər kəsin tək qalmağa, istirahət etməyə və şəxsi fəaliyyətlərinə vaxt ayırmağa ehtiyacı var. Bu ehtiyacın qəbul edilməsi münasibətdə boğulma hissinin qarşısını alır.
Dəyər sərhədləri isə insanın prinsipləri və dəyişməz saydığı daxili dəyərlərlə bağlıdır. Bu sərhədlər insanın hansı mövzularda kompromisə gedə biləcəyini və hansı mövzularda öz mövqeyini qoruyacağını müəyyən edir.
Sərhəd necə qoyulur
Sərhəd qoymaq prosesi ilk növbədə daxili aydınlıqdan başlayır. İnsan əvvəlcə özünü dinləməli və nəyin onu narahat etdiyini dəqiq anlamalıdır. Çünki aydın olmayan ehtiyac qarşı tərəfə də aydın şəkildə çatdırıla bilməz. Bu mərhələdə əsas sual budur, mən bu vəziyyətdə nə hiss edirəm və mənə nə lazımdır.
Növbəti addım isə ifadə tərzidir. Burada ən vacib məqam ittihamdan uzaq durmaqdır. Mən dili ilə qurulan cümlələr münasibəti daha sakit saxlayır. Məsələn, mənə axşamlar özüm üçün vaxt lazım olur kimi bir ifadə qarşı tərəfi müdafiəyə çəkmədən mesajı çatdırır.
Sərhədin effektiv olması üçün onun nəticəsi də aydın olmalıdır. Yəni sərhəd yalnız xahiş deyil, eyni zamanda müəyyən bir davranış davam edərsə insanın nə edəcəyini də əhatə etməlidir. Bu, sərtlik deyil, ardıcıllıqdır. Ardıcıllıq olmadıqda sərhəd sadəcə söz olaraq qalır və təsir gücünü itirir.
Partnyor sərhədi qəbul etmədikdə
Bəzən sərhəd qarşı tərəf tərəfindən dərhal qəbul olunmur. Bu zaman emosional reaksiya, narazılıq və ya anlaşılmama hissi yarana bilər. Amma burada əsas məqam odur ki, qarşı tərəfin reaksiyası sərhədin yanlış olduğunu göstərmir. O, sadəcə dəyişikliklə bağlı ilkin narahatlığı göstərir.
Sağlam münasibətlərdə zamanla uyğunlaşma baş verir və tərəflər bir birinin ehtiyaclarına daha çox hörmət etməyi öyrənir. Əgər sərhədlər davamlı şəkildə pozulursa, bu artıq münasibətin strukturu haqqında daha dərin düşünməyi tələb edən bir vəziyyətə çevrilir.
Qayğı forması kimi sərhədlər
Sərhədlər əslində uzaqlaşdıran deyil, qoruyan bir mexanizmdir. Onlar insanın özünü itirmədən münasibətdə qalmasına imkan verir. Sərhədsiz münasibət zamanla insanı tükəndirə bilər, çünki insan öz ehtiyaclarını daim ikinci plana atdıqca daxili boşluq yaranır.
Sağlam sərhədlər isə insanın nə verdiyini bilməsinə və verdiyi şeyin onun üçün də dəyərli qalmasına kömək edir. Sərhəd qoymaq uzaqlaşmaq deyil, daha dürüst və daha davamlı yaxınlıq yaratmaqdır və bu yaxınlıq yalnız qarşılıqlı hörmət üzərində inkişaf edə bilir.
Mənbələr:
- Brown, B. Daring Greatly. Gotham Books, 2012.
- Katherine, A. Where to Draw the Line: How to Set Healthy Boundaries Every Day. Fireside, 2000.
- Cloud, H., & Townsend, J. Boundaries: When to Say Yes, How to Say No to Take Control of Your Life. Zondervan, 1992.
- Lerner, H. The Dance of Anger. Harper & Row, 1985.
Həmçinin oxuyun:
- Yüksək həssaslıq münasibətlərdə necə özünü göstərir
- Əsassız qısqanclıq: narahatlığı idarə etməyin və münasibətləri qorumağın yolları
- Sevgi, güvən və büdcə: cütlüklərin maliyyə münaqişələrindən qaçmasının yolları
- Uğurun açarı: iradə gücü, ailə, yoxsa cəmiyyət?
- Sözlərin gücü: münasibətləri dağıtmaq əvəzinə onları gücləndirən söhbətin sirri
