Dünya iqtisadi mənzərəsinə baxdıqda artıq heç kim üçün təəccüblü olmayan, lakin yenə də dərin narahatlıq doğuran bir reallıq özünü göstərir: qadınlar eyni vəzifələrdə, eyni təcrübə və məsuliyyət səviyyəsində olduqları halda belə, kişilərə nisbətən orta hesabla daha az gəlir əldə edirlər. Dünya İqtisadi Forumunun illərdir təqdim etdiyi statistikaya əsasən bu fərq təxminən yetmiş ilə səksən beş faiz aralığında dəyişir və bu rəqəm artıq sadəcə bir statistika deyil, sosial yaddaşın içində sabitləşmiş bir obraz kimi yaşayır.
Bu fərq adətən struktur səbəblərlə izah olunur və bu izahlar həqiqətən də reallığın mühüm hissəsidir. İşə qəbul proseslərində görünməyən ayrı seçkilik, karyera yüksəlişində mövcud olan şüşə tavanlar, analıq dövründə yaranan fasilələr və onların peşə trayektoriyasına təsiri, bütün bunlar iqtisadi sistemin qadınlar üçün yaratdığı çətinliklərin real və danılmaz hissəsidir. Lakin bu görünən struktur qatının arxasında çox zaman daha səssiz, daha şəxsi və daha az müzakirə olunan bir dünya mövcuddur. Bu dünya rəqəmlərin deyil, düşüncələrin, inancların və daxili ssenarilərin dünyasıdır.
Bu yazının məqsədi məsuliyyəti qadınların üzərinə yükləmək deyil, əksinə, sistem dəyişiklikləri davam edərkən insanın öz daxilində nəyi dəyişdirə biləcəyini işıqlandırmaqdır. Çünki bəzən ən güclü maneələr qanunlarda deyil, düşüncənin dərin qatlarında gizlənir və bu inanclar dəyişdikcə insanın xarici reallığı da tədricən transformasiya olur.
Pul qadın dünyasının bir hissəsi deyil
Bir çox qadının həyatında açıq şəkildə ifadə edilməyən, lakin davranışlara və qərarlara təsir edən görünməz bir inanc mövcuddur. Bu inanca görə pul əsasən kişi dünyasına aid bir sahədir, qadın isə daha çox qayğı, harmoniya və münasibətlər dünyasının daşıyıcısıdır. Bu fikir çox vaxt birbaşa deyil, dolayı yollarla ötürülür. Uşaqlıqdan ailədə maliyyə qərarlarını əsasən ata qəbul edirsə, ana isə bu prosesdən uzaq qalırsa, bu model şüuraltında təbii norma kimi yerləşir.
Mədəniyyətlərdə də bu obraz müxtəlif formalarda güclənir. Pul haqqında açıq danışan qadın bəzən soyuq, bəzən isə həddindən artıq iddialı kimi qəbul edilir. Halbuki kişi eyni davranışı göstərdikdə bu, adətən məqsədyönlülük və liderlik kimi şərh olunur. Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, qadınlar çox zaman pul mövzusunda açıq danışmağı emosional olaraq daha narahat vəziyyət kimi yaşayırlar və bu narahatlıq əmək haqqı danışıqlarında, öz dəyərini ifadə etməkdə və maliyyə sərhədlərini qorumaqda birbaşa təsir yaradır.
Mən kifayət qədər yaxşı deyiləm inancı
Daxili dünyada ən çox yayılan maneələrdən biri də insanın özünü yetərsiz hiss etməsidir. Psixologiyada yaxşı sənədləşdirilmiş bu hal, çox vaxt özünü saxtakar sindromu kimi göstərir və qadınlarda daha yüksək intensivlikdə müşahidə olunur. Bu vəziyyətdə insan öz nailiyyətlərini təsadüf hesab edir, uğurlarını isə daimi deyil, müvəqqəti bir hal kimi qəbul edir.
Tədqiqatlar göstərir ki, kişilər çox zaman vakansiyaların yalnız bir hissəsinə uyğun gəldikdə belə müraciət etməyə meylli olduqları halda, qadınlar yalnız bütün tələblərə tam uyğun olduqlarını hiss etdikdə addım atırlar. Bu fərq sadəcə ehtiyatlılıq deyil, daha dərin bir psixoloji mexanizmin nəticəsidir. Bu mexanizm qadının öz potensialını sistematik şəkildə kiçiltməsinə və nəticədə daha az imkan qəbul etməsinə səbəb olur. Bu isə birbaşa olaraq gəlir fərqinə çevrilir.
İstəmək eqoizm kimi hiss olunur
Bir çox qadın üçün maaş artımı istəmək və ya daha yüksək gəlir tələb etmək sadəcə peşəkar addım deyil, eyni zamanda emosional bir sınaqdır. Çünki bu hərəkət bəzən daxildə eqoizm və ya narahatlıq yaradan bir davranış kimi hiss edilir. Sosial mühitdə isə paradoks yaranır. Kişi eyni tələbi irəli sürdükdə bu, məqsədyönlü davranış kimi qəbul olunur, qadın etdikdə isə bu davranış bəzən çətin xarakter kimi şərh edilir.
Araşdırmalar göstərir ki, qadınlar kişilərə nisbətən xeyli az hallarda əmək haqqı artımı tələb edirlər, hətta buna obyektiv şəkildə haqq qazandıqları vəziyyətlərdə belə. Bu susqunluğun uzunmüddətli maliyyə nəticəsi çox ciddi olur və karyera boyunca yüz minlərlə, bəzən isə milyonlarla ölçülən gəlir fərqi yarada bilir.
«Pul münasibətləri poza bilər» qorxusu
Maliyyə müstəqilliyi bəzən yalnız iqtisadi deyil, emosional bir məsələ kimi də qəbul edilir. Xüsusilə qadın və kişi arasında maliyyə balansının tarixən qeyri bərabər olduğu cəmiyyətlərdə pul münasibətlərə təsir edən bir faktor kimi dərk olunur. Qadının daha çox qazanması, maliyyə qərarlarında daha aktiv olması və ya açıq şəkildə gəlir haqqında danışması bəzən münasibətdə tarazlığın pozulacağı qorxusu yaradır.
Bu qorxu çox zaman şüurlu deyil, lakin davranışlara təsir edir. Qadın öz potensialını tam ifadə etməkdə tərəddüd edə bilər, çünki bu addımın münasibət dinamikasına necə təsir edəcəyini daxildən sorğulayır. Beləliklə, maliyyə artımı bəzən emosional sabitlik naminə şüursuz şəkildə məhdudlaşdırılır.
«Sərvət mənim üçün deyil» inancı
Ən dərin və ən köklü inanclardan biri də insanın öz sosial və iqtisadi mənşəyi ilə bağlı formalaşan daxili sərhədlərdir. Uşaqlıqda formalaşan bu ssenarilər çox vaxt yetkinlik dövründə də öz təsirini saxlayır. Kasıb və ya orta gəlirli ailədə böyüyən qadın bəzən böyük maliyyə imkanlarını öz kimliyi ilə uyğunlaşdırmaqda çətinlik çəkir.
Bu inanc görünməz bir tavan kimi işləyir. Xaricdən görünməsə də, insanın qərarlarını, risk qəbul etmə qabiliyyətini və maliyyə məqsədlərini müəyyən edir. Beləliklə, real potensial və daxili icazə arasında fərq yaranır və bu fərq uzun müddət davam etdikdə gəlir səviyyəsinə birbaşa təsir göstərir.
Bu inanclar necə dəyişdirilir
Bu psixoloji strukturların dəyişdirilməsi mümkün və real bir prosesdir, lakin bu proses ilk növbədə şüurun işıqlandırılması ilə başlayır. Adlandırılan hər bir inanc artıq əvvəlki qədər güclü deyil, çünki görünməz olan şey adlandırıldıqda forması dəyişir və idarə oluna bilən hala gəlir.
Maliyyə psixologiyası üzərində aparılan işlər göstərir ki, insan öz pul haqqında düşüncə tərzini dəyişdikcə davranışları da dəyişir. Danışıqlar bacarıqlarının inkişafı, real situasiyaların təkrar məşq edilməsi və öz dəyərinin şüurlu şəkildə ifadə olunması bu prosesin əsas hissəsidir.
Eyni zamanda maliyyə biliklərinin artırılması yalnız texniki məlumat deyil, həm də emosional münasibətlərin yenidən qurulması deməkdir. Pul haqqında danışmaq, düşünmək və planlama aparmaq utanılacaq bir mövzu deyil, əksinə, şəxsi azadlığın və peşəkar inkişafın təbii hissəsidir.
Nəticədə, qadınların daha az qazanması yalnız iqtisadi sistemin deyil, həm də daxili psixoloji strukturların nəticəsidir. Bu strukturlar dəyişdikcə xarici imkanlar da genişlənir və qadın öz dəyərini daha aydın, daha sabit və daha inamlı şəkildə ifadə edə bilir.
Psixoloq Yeganə Mikayılova
Mənbələr:
- Babcock, L., & Laschever, S. Women Don’t Ask: Negotiation and the Gender Divide. Princeton University Press, 2003.
- Dünya İqtisadi Forumu. Qlobal Gender Fərqi Hesabatı 2024.
- Clance, P.R., & Imes, S.A. «The Impostor Phenomenon in High Achieving Women». Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 1978.
- Harvard Business Review. «Why Women Don’t Apply for Jobs Unless They’re 100% Qualified». 2014.
