Bəzi qadınların həyatı kənardan baxıldıqda tamamilə nizamlı, idarə olunan və uğurla dolu görünür. Onlar öz peşə sahələrində yetkin, qərarlarında sabit, davranışlarında isə inamlı təsir bağışlayırlar. Belə qadınlar çox vaxt öz həyatlarını müstəqil şəkildə qurmuş, emosional və sosial baxımdan öz ayaqları üzərində dayanan şəxslər kimi tanınırlar. Lakin bütün bu güclü görüntünün arxasında bəzən təkrarlanan bir daxili paradoks gizlənir. Onlar dəfələrlə özlərini emosional olaraq onları tam şəkildə dəstəkləməyən, bərabər bir daxili güc təqdim etməyən münasibətlərin içində tapırlar.
Bu vəziyyət ilk baxışda ziddiyyətli görünə bilər, lakin psixologiya göstərir ki, burada təsadüf deyil, uzun illər ərzində formalaşmış dərin psixoloji mexanizmlər fəaliyyət göstərir. İnsan münasibətlərini çox vaxt şüurlu seçimlə deyil, şüuraltında formalaşmış emosional vərdişlərlə qurur. Həmin vərdişlər isə uşaqlıqdan gələn təcrübələr, bağlılıq modelləri və daxili təhlükəsizlik anlayışı ilə sıx bağlı olur.
1-ci səbəb: uşaqlıqdan gələn emosional ssenarilər
İnsan psixikasında ən güclü iz buraxan dövr uşaqlıq illəridir. Əgər bir qız uşaqlıqda ailə daxilində emosional yükü əsasən ananın daşıdığını, atanın isə ya uzaq, ya da qeyri sabit emosional mövqedə olduğunu müşahidə edibsə, onun daxilində xüsusi bir rol formalaşır. Bu rol ailənin emosional sabitliyini qorumağa çalışan, məsuliyyəti üzərinə götürən və daim dayaq olan insan obrazıdır.
Belə bir model zamanla şəxsiyyətin ayrılmaz hissəsinə çevrilir və yetkinlik dövründə belə qadın şüuraltı olaraq eyni emosional strukturu təkrarlayan münasibətlərə yönəlir. Çünki tanış olan model təhlükəsiz kimi qəbul edilir, hətta o model daxili narahatlıq yaratsa belə. Bağlılıq nəzəriyyəsi üzrə tədqiqatlar göstərir ki, erkən emosional nümunələr insanın sonrakı romantik seçimlərini ciddi şəkildə formalaşdırır və bu nümunələr dəyişdirilmədikcə təkrarlanma ehtimalı yüksək qalır.
2-ci səbəb: gücün arxasında gizlənən həssaslıqdan qaçış
Güclü görünən qadınların bir çoxu əslində uzun illər ərzində özünü emosional risklərdən qorumağı öyrənmiş olur. Onlar üçün güc yalnız xarakter göstəricisi deyil, həm də qorunma mexanizmidir. Özünü təkbaşına idarə etməyə alışmış bir insan üçün açılmaq və emosional yaxınlıq qurmaq bəzən riskli görünə bilər.
Zəif emosional struktura malik bir kişi ilə münasibət isə bu baxımdan daha təhlükəsiz hiss olunur, çünki burada qadın özünü tam şəkildə açmaq məcburiyyətində qalmır. Qarşı tərəf onun dərin emosional qatlarına nüfuz etməyə qadir olmadığından, qadın öz həssaslığını gizli saxlaya bilir. Lakin bu vəziyyət əsl yaxınlıq yaratmır, sadəcə emosional məsafəni qoruyan bir sabitlik illüziyası formalaşdırır.
3-cü səbəb: sevginin səylə ölçülməsi
Bir çox qadınlar münasibətləri şüuraltı olaraq nə qədər çox enerji sərf edirsə, o qədər dəyərli hesab etməyə meylli olurlar. Cəmiyyətin müxtəlif mədəni təsirləri sevginin asan olmamalı olduğu fikrini gücləndirir. Bu yanaşma isə insanın daxili dəyərləndirmə sisteminə təsir edir.
Zəif emosional və psixoloji struktura malik bir kişi ilə münasibət çox vaxt davamlı əmək, izah, düzəltmə və emosional investisiya tələb edir. Qadın isə bu prosesi sevginin sübutu kimi qəbul edə bilir. Halbuki sağlam münasibətlərdə sevgi daimi mübarizə deyil, qarşılıqlı rahatlıq və emosional balans üzərində qurulur.
4-cü səbəb: nəzarət ehtiyacı və sabitlik axtarışı
Nəzarət ehtiyacı çox vaxt daxili narahatlıq hissindən qaynaqlanır. Uşaqlıqda qeyri sabit emosional mühitdə böyüyən insan üçün proqnozlaşdırıla bilənlik mühüm təhlükəsizlik mənbəyinə çevrilir. Zəif tərəfdaşla münasibət isə qadına müəyyən dərəcədə idarəetmə imkanı verir və bu da ona sabitlik hissi yaradır.
Belə münasibətlərdə qadın hadisələrin gedişatını daha çox proqnozlaşdıra bildiyi üçün özünü daha rahat hiss edə bilər. Lakin bu rahatlıq uzunmüddətli emosional yükün qarşılığında yaranır və zamanla daxili yorğunluğa səbəb olur. Güclü və bərabər tərəfdaş isə bu nəzarət mexanizmini zəiflədir, çünki o, müstəqil emosional dinamika daşıyır.
5-ci səbəb: daxili özünəinam çatışmazlığı
Xarici uğurlar hər zaman daxili özünəinamın göstəricisi olmur. İnsan sosial və peşəkar baxımdan çox uğurlu ola bilər, lakin daxili dünyasında özünü tam dəyərli hiss etməyə bilər. Belə hallarda qadın özünü sevgi üçün tam hazır və layiq görməyə bilər.
Bu daxili inamsızlıq onu daha zəif emosional struktura malik kişilərə yönəldə bilər, çünki bu münasibətlərdə rədd edilmə riski daha az hiss olunur. Güclü və sabit bir kişi isə onun üçün emosional təhlükə kimi qavranıla bilər, çünki belə bir münasibət daxili qeyri sabitlikləri üzə çıxara bilər. Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, özünəinam səviyyəsi aşağı olan insanlar çox vaxt öz daxili inanclarını təsdiqləyən münasibətləri seçirlər.
6-cı səbəb: sosial gözləntilərin görünməz təzyiqi
Cəmiyyət qadınlardan eyni anda həm güclü, həm də çox diqqət çəkməyən bir mövqe gözləyir. Bu ziddiyyətli mesajlar qadının seçimlərinə şüuraltı şəkildə təsir göstərir. Bəzən qadın öz gücünü balanslaşdırmaq üçün daha zəif emosional mövqedə olan bir insanı seçə bilər.
Bu seçim ona sosial mühitdə daha az gərginlik hissi verir, çünki tərəflər arasında açıq rəqabət yaranmır. Lakin bu vəziyyət qadının daxili potensialını tam şəkildə ifadə etməsinə mane ola bilər və emosional inkişafı məhdudlaşdıra bilər.
7-ci səbəb: dəyişdirmək və xilas etmək ehtiyacı
Bu səbəb çox vaxt ən romantik görünən, lakin eyni zamanda ən mürəkkəb psixoloji mexanizmlərdən biridir. Qadın bəzən qarşısındakı insanı olduğu kimi deyil, ola biləcəyi kimi görməyə meylli olur. O, onun potensialına bağlanır və onun dəyişəcəyinə inanır.
Bu yanaşma münasibəti sevgi aktından çox daxili xilasetmə prosesinə çevirir. Belə münasibətlərdə qadın çox vaxt qarşı tərəfi dəyişdirməyə çalışarkən əslində öz daxili emosional yaralarını da kompensasiya etməyə çalışır. Bu isə uzunmüddətli emosional tükənməyə gətirib çıxara bilər.
Bütün bu mexanizmlərin dərk edilməsi insanı günahlandırmaq üçün deyil, əksinə, onu azad etmək üçündür. İnsan yalnız öz daxili ssenarilərini anladıqda onları dəyişdirməyə başlaya bilər. Münasibətlərdə dəyişiklik ilk növbədə xarici seçimlə deyil, daxili transformasiya ilə başlayır. Həqiqi güc hər şeyi təkbaşına daşımaq deyil, həqiqi güc emosional yaxınlığa icazə vermək, paylaşmağı qəbul etmək və sevgini mübarizədən daha çox harmoniya kimi yaşamaqdır.
Psixoloq Yeganə Mikayılova
Mənbələr:
- Norwood, R. Women Who Love Too Much. Pocket Books, 1985.
- Mikulincer, M., & Shaver, P.R. “Attachment in Adulthood.” Journal of Personality and Social Psychology, 2007.
- Murray, S.L., Holmes, J.G., & Griffin, D.W. “Self-Esteem and the Quest for Felt Security.” Personality and Social Psychology Bulletin, University of Waterloo, 2000.
- Young, J.E., Klosko, J.S. Reinventing Your Life: Schema Therapy. Plume, 1994.
