Alzheimer xəstəliyi dünyada milyonlarla insanı təsir edən ən mürəkkəb və dağıdıcı neyrodegenerativ pozğunluqlardan biridir. Toxik protein yığılmaları – β-amiloid lövhələr və tau düyünləri – neyronların itkisinə səbəb olaraq yaddaşın azalması, diqqət problemləri və kognitiv funksiyaların pozulmasına gətirib çıxarır. Xəstəliyin inkişafında genetika, həyat tərzi və ətraf mühit faktorları rol oynasa da, onun dəqiq mexanizmləri hələ tam öyrənilməyib.
Son araşdırmalar litiumun qoruyucu roluna diqqət çəkir – bipolar pozğunluqların müalicəsində ənənəvi olaraq istifadə olunan iz element. Litiumun təsiri yalnız psixi sağlamlıqla məhdudlaşmır: o, neyronları qoruyur, toksik protein yığılmasını əngəlləyir və yaşlanma zamanı kognitiv funksiyaları saxlayır.
Harvard universitetinin tədqiqatçıları müəyyən ediblər ki, Alzheimer xəstələrində litium səviyyəsi prefrontal korteksdə azalır, eyni zamanda litium ionları β-amiloid lövhələrdə yığılır və neyronlar üçün mövcudluğu azalır. Bu çatışmazlıq yalnız inkişaf etmiş Alzheimer xəstələrində deyil, həm də yüngül kognitiv pozuntuları olan insanlarda – xəstəliyin erkən əlamətlərində müşahidə olunur.
Alzheimer xəstəliyinin siçan modellərində litium orotat (litiumun orotik turşu ilə duzu) patoloji protein yığılmalarını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və kognitiv qabiliyyətləri qoruyur. Litium orotat alan siçanlar labirintdə daha yaxşı hərəkət edir və yeni obyektləri daha tez yadda saxlayırlar.
Bütün litium formaları eyni təsir göstərmir. Psixiatrik praktikada geniş istifadə olunan litium karbonat neyronları qorumaqda məhdud təsir göstərir, çünki o, β-amiloid lövhələrə bağlanır və aktivliyini itirir. Litium orotat isə beyin hüceyrələri üçün mövcuddur və toksik proteinləri təmizləyən mikroqliaları aktivləşdirir.
Litium çatışmazlığı zərərli proseslər zəncirini işə salır: sinaptik ötürmə zəifləyir, neyrodegenerasiya sürətlənir, iltihab və oksidləşmə stresi artır. Neyronlarda gen və protein ifadəsi dəyişiklikləri Alzheimer xəstələrinin beynində müşahidə olunan nümunələri təkrarlayır.
Alzheimer xəstəliyi litium
Yetkin siçanlara litium orotat tətbiqi β-amiloid lövhələrin əmələ gəlməsinin qarşısını demək olar ki, tam alır, sinaptik plastisiyanı qoruyur və kognitiv funksiyaları yaxşılaşdırır. Yaşlanan siçanlarda isə iltihabı azaldır və mikroqliaların toksik amiloidi çıxarmasına kömək edir.
Bu nəticələr göstərir ki, litium neyrodegenerasiyanı qarşısını almaq, kognitiv sağlamlığı qorumaq və yaşla əlaqəli beyin azalmasını yavaşlatmaq üçün güclü vasitə ola bilər. Təhlükəsiz dozalara malik və neyronları qoruyan litium orotat beyin üçün unikal müttəfiqdir.
Gələcək araşdırmalar insanlarda litiumun optimal formalarını və dozasını təyin edəcək, yaddaş və zəkanı qorumaq üçün uzunmüddətli strategiyalara yol açacaq.
