Bəzən sadəcə xəbərləri oxumaq kifayət edir ki, insanın daxilində qəribə bir ağırlıq yaransın. Meşə yanğınları, rekord istilər, quraqlıq, buzlaqların əriməsi, daşqınlar, havanın dəyişən ritmi və təbiətin getdikcə daha aqressiv görünən reaksiyası bir çox insanın daxilində dərin və izahı çətin olan emosional gərginlik yaradır. İnsan gələcək haqqında düşünür. Öz həyatı, ailəsi, uşaqları, yaşadığı şəhər, dünyanın on və ya iyirmi ildən sonra necə görünəcəyi haqqında düşünür. Və həmin anda narahatçılıq artıq abstrakt hiss deyil. O, gündəlik həyatın içinə daxil olan real emosional təcrübəyə çevrilir.
Son illərdə psixoloqlar və tədqiqatçılar bu vəziyyət üçün yeni bir termin istifadə etməyə başlayıblar: ekonarahatçılıq. Bu anlayış artıq sadəcə sosial mediada dolaşan emosional ifadə deyil. Bu, beynəlxalq psixoloji təşkilatlar tərəfindən müasir dövrün ən aktual emosional reaksiyalarından biri kimi qəbul edilir. İnsan psixikası ilk dəfədir ki, bu qədər böyük miqyaslı və uzunmüddətli qlobal təhlükə hissi ilə qarşılaşır. Ən çətin tərəfi isə budur ki, bu təhlükə bir anda deyil, yavaş şəkildə və illərlə davam edən proses kimi hiss olunur.
Əgər siz də iqlim xəbərlərindən sonra daxildə sıxıntı hiss edir, gələcəyi düşündükcə qəribə ümidsizlik yaşayır və bəzən bu mövzudan tamamilə uzaqlaşmaq istəyirsinizsə, bilin ki, tək deyilsiniz. Və ən vacibi, sizinlə “nəsə səhv” deyil. Bu hisslər çox insan üçün artıq müasir həyatın bir hissəsinə çevrilib.
Ekonarahatçılıq nədir və niyə bu qədər sürətlə yayılır
Amerikan Psixoloji Assosiasiyası ekonarahatçılığı iqlim dəyişikliyi və ekoloji böhran nəticəsində yaranan xroniki qorxu və emosional gərginlik kimi təsvir edir. Bu klinik diaqnoz deyil. Yəni insanın psixi xəstə olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, bir çox mütəxəssis bunu reallığa verilən normal emosional cavab hesab edir.
İnsan beyni təhlükəni hiss etdikdə narahatçılıq yaradır. Bu, sinir sisteminin təbii müdafiə mexanizmidir. Problem ondadır ki, iqlim böhranı adi təhlükələrdən fərqlənir. İnsan beyni konkret və qısa müddətli təhlükələrə uyğun inkişaf edib. Lakin iqlim dəyişikliyi həm qlobaldır, həm uzunmüddətlidir, həm də insanın tam nəzarət edə bilmədiyi bir prosesdir. Məhz buna görə də ekonarahatçılıq çox vaxt klassik stressdən daha ağır və daha dərin hiss olunur.
Müasir media mühiti də bu vəziyyəti daha da gücləndirir. İnsan gün ərzində onlarla neqativ başlıq görür. Sosial şəbəkələrdə dağıdılmış şəhərlər, yanmış meşələr, yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşən heyvanlar və qorxulu statistikalar fasiləsiz şəkildə qarşısına çıxır. Beyin isə bu məlumat axınını təhlükə siqnalı kimi qəbul edir. Nəticədə insan özünü sanki daimi emosional gərginlik içində yaşayırmış kimi hiss etməyə başlayır.
Araşdırmalar göstərir ki, xüsusilə gənc nəsildə bu hiss daha güclüdür. Bunun səbəbi sadədir. Gənclər gələcəyi daha uzun perspektivdə düşünürlər. Onlar yalnız bugünkü problemləri deyil, on illər sonra necə bir dünyada yaşayacaqlarını da təsəvvür etməyə çalışırlar. Bu isə ekzistensial narahatçılığı daha da artırır.
Ekonarahatçılıq bir çox hallarda yalnız ekologiya ilə bağlı olmur. O, həyatın mənası, təhlükəsizlik hissi, gələcəyə inam və insanlığın ümumi istiqaməti ilə bağlı daha böyük suallarla iç içə keçir. İnsan özündən soruşmağa başlayır: “Gələcək həqiqətən təhlükəsiz olacaqmı?”, “Uşaq dünyaya gətirmək doğrudurmu?”, “İnsanlıq vəziyyəti dəyişə biləcəkmi?” Bu sualların dəqiq cavabı olmadığı üçün narahatçılıq daha uzunmüddətli və emosional olur.
Ekonarahatçılıq gündəlik həyatda necə özünü göstərir
Bir çox insan düşünür ki, ekonarahatçılıq yalnız ağır panika və ya emosional partlayışlarla müşayiət olunur. Əslində isə bu vəziyyət çox daha incə və gündəlik formada özünü göstərə bilər. Bəzən insan xəbərləri oxuduqdan sonra uzun müddət özünü sakitləşdirə bilmir. Gələcəklə bağlı düşüncələr beynində davamlı şəkildə təkrarlanır. Konsentrasiya azalır, insan “indi və burada” yaşamaqda çətinlik çəkir. Hətta adi gündəlik planlar belə mənasız görünməyə başlayır.
Çox yayılmış əlamətlərdən biri də günahkarlıq hissidir. İnsan öz istehlakına qarşı həddindən artıq həssaslaşır. Plastik istifadə etdikdə, təyyarə ilə səyahət etdikdə və ya artıq alış etdikdə özünü mənəvi olaraq günahkar hiss edə bilir. Bu vəziyyət zamanla emosional yorğunluğa səbəb olur. Bəzi insanlarda isə tam əks reaksiya yaranır. Onlar mövzudan qaçmağa başlayırlar. İqlim xəbərlərini oxumur, ekoloji mövzulara baxmır və bu barədə danışmaqdan yayınırlar. Bu davranış ilk baxışdan laqeydlik kimi görünə bilər. Əslində isə çox vaxt psixikanın özünü qoruma mexanizmidir.
Ekonarahatçılıq fiziki simptomlarla da müşayiət oluna bilər. Yuxu problemləri, daxili gərginlik, səbəbsiz yorğunluq, motivasiya itkisi və emosional tükənmişlik ən çox rast gəlinən hallardandır. Uzun müddət davam etdikdə bu vəziyyət depressiv əlamətlərə də çevrilə bilər. Maraqlıdır ki, bəzi insanlar həyat qərarlarını belə iqlim qorxusu əsasında verməyə başlayırlar. Son illərdə dünyada uşaqlı olmaq qərarını iqlim dəyişikliyi səbəbindən yenidən düşünən insanların sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Bu fakt ekonarahatçılığın artıq yalnız fərdi emosional hiss deyil, sosial və mədəni hadisəyə çevrildiyini göstərir.
Psixoloqların ən vacib tövsiyələrindən biri insanın təsir edə biləcəyi və edə bilməyəcəyi şeyləri ayırmağı öyrənməsidir. Bu prinsip psixologiyada emosional dayanıqlığın əsas elementlərindən biri hesab olunur. İnsan qlobal iqlim proseslərini təkbaşına idarə edə bilməz. Lakin o, öz həyat tərzinə, seçimlərinə və sosial davranışlarına təsir göstərə bilər. Şüurlu istehlak, tullantının azaldılması, ekoloji təşəbbüslərə dəstək və sosial məsuliyyət hissi insanın özünü daha güclü və təsirli hiss etməsinə kömək edir. Əsas məqsəd dünyanı təkbaşına “xilas etmək” deyil. Məqsəd öz dəyərlərinə uyğun yaşamaqdır.
Məlumat istehlakını idarə etmək də son dərəcə vacibdir. Davamlı şəkildə qorxulu xəbərlərə məruz qalmaq sinir sistemini yorur. Psixoloqlar xəbər oxumaq üçün müəyyən vaxt limiti qoymağı məsləhət görürlər. Sosial şəbəkələrdə emosional manipulyasiya yaradan kontentdən uzaq durmaq, etibarlı və balanslı mənbələr seçmək psixoloji vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.
Digər mühüm məsələ kollektiv hissdir. İnsan özünü tək hiss etdikdə narahatçılıq daha da dərinləşir. Eyni dəyərləri paylaşan insanlarla ünsiyyət isə əksinə, emosional sabitlik yaradır. Kiçik şəhər təşəbbüsləri, ekoloji layihələr və ya sadəcə bu mövzuda açıq söhbətlər insanın daxilindəki gücsüzlük hissini azalda bilir.
Psixoterapiya da ekonarahatçılıqla işləmək üçün effektiv vasitələrdən biridir. Xüsusilə Koqnitiv Davranış Terapiyası və Qəbul və Məsuliyyət Terapiyası insanın fəlakətləşdirmə meylini azaltmağa, qeyri müəyyənliklə daha sağlam münasibət qurmağa və emosional çevikliyi inkişaf etdirməyə kömək edir.
Bəzən isə ən güclü terapiya təbiətin özü olur. Paradoksal görünə bilər, lakin insanı narahat edən mövzu ilə sağlam təmas qurmaq əslində sinir sistemini sakitləşdirir. Meşədə gəzmək, dəniz kənarında vaxt keçirmək, bağçılıqla məşğul olmaq, ağaclar və təbii mühitlə əlaqədə olmaq insanın kortizol səviyyəsini aşağı salır və daxili sabitliyi artırır.
Narahatçılıq və fəaliyyət arasındaki tarazlıq
Burada vacib bir məqam var. Ekonarahatçılığın tamamilə yox olması məqsəd deyil. Çünki müəyyən səviyyədə narahatçılıq insanın dəyərlərinin və vicdanının göstəricisidir. İnsan yalnız əhəmiyyət verdiyi şeylər üçün narahat olur. Bir çox alim, ekoloji fəal və sosial təşəbbüs lideri məhz bu hissin onları hərəkətə keçirdiyini deyir. Problem yalnız narahatçılıq insanı tamamilə iflic etdikdə yaranır. İnsan artıq düşünmək, yaşamaq və hərəkət etmək əvəzinə yalnız qorxu hiss etdikdə bu vəziyyət psixoloji yükə çevrilir.
Sağlam yanaşma isə tarazlıq tapmaqdır. Dünyanın problemlərini görərək yaşamaq, lakin eyni zamanda həyatın gözəlliyini də hiss edə bilmək. Gələcək haqqında düşünmək, amma yalnız qorxu ilə yaşamamaq. Məlumatlı olmaq, lakin öz emosional resurslarını qorumağı da bacarmaq. Çünki insan psixikası davamlı qorxu rejimində yaşamaq üçün yaradılmayıb. Ümid hissi, əlaqə hissi və mənalı fəaliyyət emosional sağlamlığın əsas dayaqlarıdır. Əgər ekonarahatçılıq artıq gündəlik həyatınıza ciddi təsir edirsə, yuxu və emosional vəziyyətinizi pozursa, psixoloq dəstəyi almaq vacib ola bilər. Psixoloji yardım zəiflik deyil. Əksinə, insanın öz emosional sağlamlığına məsuliyyətlə yanaşmasının göstəricisidir.
Mənbələr:
- Hickman, C. et al. (2021). The Lancet Planetary Health. doi.org/10.1016/S2542-5196(21)00278-3
- American Psychological Association — apa.org
- Clayton, S. (2020). Journal of Anxiety Disorders. doi.org/10.1016/j.janxdis.2020.102263
