«Çox həssassınız».
«Tənqidi qəbul edə bilmirsiniz».
«Normal insanlar sözlərə bu cür reaksiya vermir».
Bu cümlələr tanış səslənirsə, deməli siz yalnız sözlərin deyil, həm də onların arxasında gizlənən incə emosional dalğaların ağırlığını hiss edənlərdənsiniz. Tənqidə ağrılı reaksiya verdikdən sonra daxilinizdə yaranan o mürəkkəb hissi yaxşı tanıyırsınız: əvvəlcə sözlərin yaratdığı incə sızı, ardınca isə öz reaksiyanıza qarşı yaranan utanc və özünütənqid. Bu, sanki ikiqat zərbədir, həm kənardan, həm də içəridən gələn. Lakin burada incə və vacib bir həqiqət var. Tənqidə həssaslıq zəiflik deyil. Bu, insan beyninin və sinir sisteminin təbii, bioloji və eyni zamanda dərin psixoloji reaksiyasıdır. Müasir neyroelm göstərir ki, sosial ağrı, yəni tənqid, rədd edilmə və qəbul olunmamaq hissi, beynin fiziki ağrı ilə əlaqəli sahələrini aktivləşdirir. Başqa sözlə, beyin üçün «sözlə incitmək» və «fiziki zərbə» arasında sərhəd o qədər də aydın deyil. Bu həqiqəti anlamaq, tənqidə münasibətinizi dəyişmək üçün ilk və ən zərif addımdır. Çünki bu anlayış olmadan insan tez-tez özünü günahlandırmağa başlayır, öz həssaslığını zəiflik kimi yozur və daxili tənqidçinin səsinə daha da yaxınlaşır. Halbuki bu hisslərin heç biri sizin zəif olduğunuzu göstərmir. Onlar sadəcə sizin canlı, hiss edən və əlaqə quran bir insan olduğunuzu göstərir.
Tənqid niyə bu qədər ağrıdır
Tənqidə reaksiyanız çox nadir hallarda yalnız indiki anla bağlı olur. Əksər hallarda bu reaksiya keçmiş təcrübələrin, uşaqlıq mesajlarının və daxili inancların incə izlərini daşıyır. İnsan təbiəti etibarilə sosial varlıqdır. Qəbul olunmaq, aid olmaq və başqaları tərəfindən təsdiqlənmək ehtiyacı insanın psixoloji təhlükəsizlik hissinin əsas sütunlarından biridir. Tənqid isə çox vaxt bu təhlükəsizliyə incə bir təhdid kimi qəbul olunur. Bu səbəbdən beyin onu potensial rədd edilmə siqnalı kimi emal edir. Uşaqlıqda sevgi və qəbul müəyyən şərtlərlə əlaqələndirilmişdirsə, məsələn yalnız uğurlu olduğunuzda tərif eşitmisinizsə, tənqid bu köhnə emosional izləri aktivləşdirir. Bu zaman tənqid sadəcə bir davranış haqqında fikir olmaqdan çıxır və dəyərinizə dair bir hökm kimi hiss olunur. Perfeksionizm də bu prosesdə mühüm rol oynayır. Özünüzə qarşı yüksək tələblər qoyduğunuzda, hər bir tənqid daxili dünyanızda «kifayət qədər yaxşı deyiləm» düşüncəsini gücləndirə bilər. Bu isə emosional həssaslığı daha da artırır. Azərbaycan mədəniyyətində tez-tez rast gəlinən «nə deyərlər» düşüncə sistemi bu həssaslığı daha da dərinləşdirir. İnsan bir tərəfdən başqalarının fikirlərinə qarşı həddindən artıq diqqətli olur, digər tərəfdən isə özünü sərt şəkildə tənqid etməyi normaya çevirir. Bu iki tendensiyanın birləşməsi isə güclü daxili təzyiq yaradır.
Daxili tənqidçi
Xarici tənqid ara-sıra eşidilir. Lakin daxili tənqidçi demək olar ki, fasiləsiz danışır. O, bəzən ən sərt müəllim, bəzən isə ən amansız hakim rolunu oynayır. Daxili tənqidçi tez-tez elə sözlər deyir ki, siz onları heç vaxt yaxın bir insana söyləməzdiniz. Bu səs sizi motivasiya etdiyini iddia etsə də, əslində bədəninizi stres vəziyyətində saxlayır, özünə inamı zəiflədir və emosional yorğunluq yaradır. Araşdırmalar göstərir ki, özünüzə qarşı sərt olmaq motivasiyanı artırmır, əksinə, uzunmüddətli perspektivdə onu zəiflədir. İnsan qayğı gördüyü mühitdə inkişaf etdiyi kimi, daxili dünyasında da eyni prinsip işləyir. Bir anlıq dayanıb düşünün. Bu gün özünüzə neçə dəfə sərt bir cümlə dediniz. Bu cümlələri bir dostunuza söyləyə bilərdinizmi. Çox güman ki, yox. Lakin özünüzə qarşı bu sərtlik çox vaxt adi hala çevrilir.
Konstruktiv və dağıdıcı tənqid arasındakı fərq
Bütün tənqidlər eyni deyil və onları ayırd etməyi öyrənmək emosional azadlığın əsas addımlarından biridir. Konstruktiv tənqid sakit, konkret və hörmətli olur. O, şəxsiyyətə deyil, davranışa yönəlir və inkişaf üçün real istiqamət göstərir. Bu cür tənqid dəyərli məlumat daşıyır və sizi zəiflətmək deyil, gücləndirmək məqsədi daşıyır. Dağıdıcı tənqid isə çox vaxt ümumiləşdirici, emosional və bəzən aşağılayıcı olur. O, konkretlikdən uzaqdır və daha çox tənqid edən insanın daxili gərginliyini əks etdirir. Bu məqamda özünüzə zərif bir sual verə bilərsiniz. Bu fikirdə həqiqətən faydalı məlumat varmı, yoxsa bu sadəcə başqasının emosional yükünün mənə yönəlməsidir. Bu sual tənqidə münasibətinizi kökündən dəyişə bilər.
Tənqidə zərif və şüurlu reaksiya
Tənqid aldığınız anda ilk reaksiya çox vaxt emosional və avtomatik olur. Lakin bu reaksiya üzərində incə bir nəzarət qurmaq mümkündür. Əvvəlcə qısa bir pauza verin. Bir neçə dərin nəfəs alın və bədəninizin sakitləşməsinə imkan yaradın. Bu, emosional reaksiyanın intensivliyini azaldır və düşünmək üçün yer açır. Daha sonra eşitdiyiniz fikri emosiyadan ayırmağa çalışın. Burada konkret olaraq nə deyilir və bu məlumatın hansı hissəsi faydalıdır. Sonra mənbəni qiymətləndirin. Bu insanın fikri sizin üçün həqiqətən əhəmiyyətlidirmi. Onun sözləri sizin inkişafınıza xidmət edirmi. Və nəhayət, reaksiyanızı seçin. Hər tənqid cavab tələb etmir. Bəzən ən güclü seçim onu sakitcə buraxmaqdır.
Özünüzə şəfqət
Özünüzə şəfqət zəiflik deyil, daxili gücün ən zərif formasıdır. Bu, özünüzü bəraət qazandırmaq deyil, özünüzü tərk etməmək seçimidir. Daxili tənqidçi aktivləşdiyi zaman özünüzdən soruşa bilərsiniz. Bu vəziyyətdə yaxın bir dostuma nə deyərdim. Sonra həmin sözləri özünüzə yönəldin. Bu yanaşma sadəcə emosional deyil, həm də bioloji təsirə malikdir. O, bədənin stres reaksiyasını azaldır və təhlükə hissindən qayğı hissinə keçidi təmin edir.
Sosial mediada tənqid
Rəqəmsal dünyada tənqid daha sürətli, daha sərt və bəzən daha şəxsi hiss oluna bilər. Anonimlik və məsafə insanların ifadələrini daha kəskin edə bilir. Bu səbəbdən emosional sərhədlər yaratmaq xüsusilə vacibdir. Şərhləri oxumaq üçün konkret zaman seçmək və qalan vaxtlarda onlardan uzaq qalmaq psixoloji balansı qorumağa kömək edir. Unutmayın ki, tanımadığınız insanların fikirləri sizin dəyərinizi müəyyən etmir. Onlar sadəcə bir anlıq düşüncələrin əksidir.
Tənqid ağrılıdır, çünki insan beyni belə qurulub. Bu, zəifliyin deyil, həssaslığın və insanlığın əlamətidir. Əsl güc hiss etməməkdə deyil, hiss etdiklərinizi anlayaraq onlarla incə şəkildə işləməkdədir. Pauza etmək, faydalı olanı seçmək və özünüzə şəfqətlə yanaşmaq bu prosesin əsas sütunlarıdır. Özünüzə qarşı münasibətiniz dəyişdikcə, tənqid də əvvəlki kimi dağıdıcı təsir göstərməyəcək. O, artıq sizi sındıran bir güc deyil, düzgün yanaşma ilə sizi formalaşdıran bir alətə çevriləcək.
Mənbələr
- Tatangelo, G. et al. (2016). Body dissatisfaction and sociocultural messages — Body Image // doi.org
- NEDA — Statistics // nationaleatingdisorders.org
- Smolak, L. et al. (1999). Parental input and weight concerns // doi.org
- Academy of Nutrition and Dietetics // eatright.org
- American Academy of Pediatrics // aap.org
- Cosmopolitan — How to talk to your kids about body image // cosmopolitan.com
- Vogue — How parents nurture healthy body image // vogue.com
- Psychology Today — Body image development // psychologytoday.com
