İnsan düşüncəsi zahirən nə qədər rasional, nə qədər ardıcıl və məntiqli görünməyə çalışsa da, reallıqda o, daim görünməz bir memarlıq üzərində qurulub. Bu memarlığın adı koqnitiv yanılmadır. Koqnitiv yanılma, insanın mühakimə prosesində məntiqi normadan və rasional düşüncədən sistemli şəkildə uzaqlaşmasıdır. Burada əsas anlayış məhz sistemli sözüdür. Bu, təsadüfi bir yanlışlıq deyil, əksinə təkrarlanan, proqnozlaşdırıla bilən və demək olar ki, hər insanda müşahidə olunan düşüncə modelidir.
İnsan beyni gündəlik həyatda sonsuz məlumat axını ilə qarşılaşır və bu məlumatları tam analiz etməyə nə vaxtı, nə də enerjisi var. Buna görə də beyin evristik adlanan zehni qısayollardan istifadə edir. Bu qısayollar sayəsində biz sürətli qərarlar veririk, situasiyalara dərhal reaksiya göstəririk və gündəlik həyatı idarə edə bilirik. Lakin bu sürət bəzən qiymət tələb edir. Həmin qiymət isə reallığın təhrif olunmasıdır.
Daniel Kahneman və Amos Tversky tərəfindən aparılan fundamental araşdırmalar göstərdi ki, insan düşüncəsi normativ rasionallıqdan sistematik şəkildə kənara çıxır və bu kənara çıxmalar təsadüfi deyil, əksinə ölçülə bilən və təkrarlanan strukturlara malikdir. Onların işi psixologiyada inqilabi dönüş nöqtəsi hesab olunur, çünki insan qərarvermə mexanizmini emosiyalar, intuisiya və qısayollar üzərindən izah etdi. Bu baxımdan koqnitiv yanılma sadəcə səhv deyil, insan şüurunun işləmə mexanizminin təbii bir hissəsidir. Onları anlamaq isə öz düşüncə dünyamıza daha dərin bir baxış qazandırır.
Təsdiqləmə yanılması
Təsdiqləmə yanılması insan psixologiyasında ən güclü və ən geniş yayılmış fenomenlərdən biridir. Bu yanılma o deməkdir ki, biz artıq inandığımız fikirləri dəstəkləyən məlumatları daha asan qəbul edir, yadda saxlayır və onlara daha çox diqqət yetiririk. Əksinə, bu inanclara zidd olan məlumatlar isə ya gözümüzdən qaçır, ya da şüurlu şəkildə dəyərsiz hesab edilir. Gündəlik həyatda bu mexanizm çox incə şəkildə işləyir. Məsələn, əgər bir insanın sizə qarşı soyuq davrandığına inanırsınızsa, onun hər neytral davranışı belə bu inancın sübutu kimi görünməyə başlayır. Halbuki həmin insanın mehriban və diqqətli anları eyni dərəcədə mövcud ola bilər, lakin beyin onları seçici şəkildə filtrdən keçirir.
Nickerson tərəfindən aparılmış geniş icmal göstərir ki, bu fenomen insan düşüncəsinin ən davamlı və ən çətin dəyişən xüsusiyyətlərindən biridir. O, təkcə gündəlik münasibətlərdə deyil, elmi düşüncədə, siyasətdə və hətta maliyyə qərarlarında belə özünü göstərir. Bu yanılmanı azaltmağın əsas yolu öz düşüncəmizə qarşı aktiv suallar verməkdir. Xüsusilə “Mən səhv edə bilərəmmi?” və “Mənim inancımı təkzib edən hansı faktlar mövcuddur?” kimi suallar zehni balansı bərpa etməyə kömək edir.
Asan xatırlama yanılması
Asan xatırlama yanılması beynin məlumatları qiymətləndirmə üsulunu birbaşa təsir edən başqa bir mühüm yanılmadır. İnsanlar bir hadisənin baş vermə ehtimalını, onun nümunələrinin yaddaşda nə qədər asan canlandığına əsasən qiymətləndirirlər. Əgər bir hadisə yaddaşımızda canlı, emosional və asan xatırlanan şəkildə yer alıbsa, biz onun daha tez-tez baş verdiyini düşünürük. Halbuki bu, statistik reallıqla üst-üstə düşməyə bilər. Məsələn, mediada tez-tez yayılan təyyarə qəzası xəbərləri insanlarda hava nəqliyyatının təhlükəli olduğu təəssüratını yaradır. Lakin real statistik göstəricilər tam əksini göstərir və hava nəqliyyatı ən təhlükəsiz nəqliyyat növlərindən biridir. Bu yanılma göstərir ki, insan beyni faktlardan çox emosional yaddaşa güvənir. Yəni reallıq deyil, yaddaşın dramatikliyi qərarlarımızı formalaşdırır.
Lövbər yanılması
Lövbər yanılması qərarvermə prosesində ilk alınan məlumatın sonrakı bütün mühakimələrə güclü təsir göstərməsi ilə xarakterizə olunur. Bu ilk məlumat bəzən tamamilə təsadüfi olsa belə, beyin onu referans nöqtəsi kimi qəbul edir. Məsələn, alış-veriş zamanı “əvvəlki qiymət” etiketi insanın məhsulu daha sərfəli kimi qavramasına səbəb olur. Eyni məhsul həmin ilkin məlumat olmadan təqdim edilsə, onun dəyəri tamamilə fərqli şəkildə qiymətləndirilə bilər. Bu fenomen danışıqlarda da çox aydın görünür. İlk təklif çox zaman bütün danışıqların psixoloji çərçivəsini müəyyən edir və qarşı tərəfin qəbul etdiyi və ya rədd etdiyi rəqəmlərə təsir göstərir.
Halo effekti
Halo effekti insanın bir xüsusiyyətinə əsaslanaraq onun digər xüsusiyyətlərini də avtomatik şəkildə qiymətləndirməsi meylidir. Məsələn, cəlbedici görünüşə malik bir insan çox zaman şüuraltı şəkildə daha ağıllı, daha etibarlı və daha simpatik kimi qəbul edilir. Bu, reallığın obyektiv qiymətləndirilməsi deyil, ümumi təəssüratın digər sahələrə yayılmasıdır. Halo effekti həm şəxsi münasibətlərdə, həm də iş mühitində mühüm rol oynayır və çox zaman ədalətsiz qiymətləndirmələrə səbəb ola bilər.
Sağ qalanların yanılması
Sağ qalanların yanılması yalnız uğurlu nəticələrə fokuslanaraq ümumi reallığı təhrif etmək meylidir. Biz çox zaman uğur qazanmış nümunələri görür, lakin uğursuzluqların görünməz tərəfini nəzərə almırıq. İkinci Dünya Müharibəsi zamanı təyyarələrin güllə izlərinin təhlili bu yanılmanın klassik nümunəsidir. İlk baxışda gücləndirilməli yerlər güllə izlərinin çox olduğu hissələr kimi görünürdü. Lakin Abraham Wald göstərdi ki, əslində gücləndirilməli yerlər qayıda bilməyən təyyarələrdəki, yəni görünməyən zədələrdir. Bu nümunə göstərir ki, real nəticəni anlamaq üçün yalnız görünən məlumat kifayət etmir.
Dunning Kruger effekti
Dunning Kruger effekti insanın bilik səviyyəsi aşağı olduqda özünü olduğundan daha bacarıqlı hesab etməsi ilə xarakterizə olunur. Əksinə, yüksək bilik və təcrübəyə malik insanlar çox zaman öz bacarıqlarını daha təvazökar qiymətləndirirlər. Bu fenomen metakoqnitiv şüurun çatışmazlığı ilə bağlıdır. Yəni insan öz bilik səviyyəsini qiymətləndirmək üçün əvvəlcə nəyi bilmədiyini dərk etməlidir. Kruger və Dunning tərəfindən aparılan araşdırmalar göstərdi ki, iştirakçılar müəyyən testlərdə öz performanslarını obyektiv nəticələrdən xeyli yüksək qiymətləndirirdilər. Nəticə etibarilə koqnitiv yanılma insan düşüncəsinin zəifliyi deyil, onun işləmə mexanizminin təbii nəticəsidir. Onları anlamaq isə daha şüurlu, daha balanslı və daha aydın düşüncə tərzi formalaşdırmağa imkan verir.
Mənbələr
Kahneman, D. & Tversky, A. (1974). Science. doi.org/10.1126/science.185.4157.1124
Nickerson, R.S. (1998). Review of General Psychology. doi.org/10.1037/1089-2680.2.2.175
Kruger, J. & Dunning, D. (1999). JPSP. doi.org/10.1037/0022-3514.77.6.1121
Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow.
