“Bəs hər şey səhv getsə?”
“Bəs sevdiklərimə nəsə olsa?”
“Bəs mən öhdəsindən gələ bilməsəm?”
“Bəs mən yanlış seçim edirəmsə?”
Gələcək haqqında narahatlıq insan psixikasının güclü daxili təzyiqlərindən biridir. O, real bir hadisənin baş verməsini gözləmir, əksinə, hələ mövcud olmayan bir ehtimalı reallığa çevirir və bədəni sanki o təhlükə artıq baş verirmiş kimi reaksiya verməyə məcbur edir. Beyin isə maraqlı şəkildə real və xəyali təhlükəni ayırd etmir, hər ikisi eyni sinir sistemlərini aktivləşdirir və eyni stress reaksiyasını yaradır. Psixoloji araşdırmalara görə narahatlıq pozuntuları dünyada ən geniş yayılmış psixi vəziyyətlərdən biridir və milyonlarla insanın gündəlik həyat keyfiyyətinə təsir edir. Lakin klinik diaqnoz səviyyəsinə çatmayan, amma insanın daxili rahatlığını səssiz şəkildə aşındıran xroniki narahatlıq daha da geniş yayılmışdır. Xüsusilə qadın psixologiyasında və ana rolunda bu narahatlıq daha incə və daha dərin bir formaya çevrilir. Uşağın gələcəyi, sağlamlığı, təhlükəsizliyi və emosional dünyası ilə bağlı sonsuz düşüncə axını yaranır. Bu düşüncələr çox vaxt sevgi ilə qarışır və belə bir daxili inam formalaşır: “Əgər narahatamsa, deməli qayğı göstərirəm.” Mədəni kontekst də bu hissi gücləndirir. Narahatlıq bəzən məsuliyyətin və yaxşı valideynliyin göstəricisi kimi qəbul edilir. Amma psixoloji baxımdan bu inanc çox vaxt daxili gərginliyi artıran görünməz bir yükə çevrilir.
Beyin niyə narahatlığı sevir?
Narahatlıq bir zəiflik deyil. O, insan beyninin qədim müdafiə sisteminin bir hissəsidir. Min illər əvvəl bu sistem həyat üçün həyati idi, çünki ən kiçik təhlükəni belə əvvəlcədən hiss etmək sağ qalmaq şansını artırırdı. Müasir nevrologiya göstərir ki, beyin “yanlış siqnal vermək daha yaxşıdır, nəinki real təhlükəni qaçırmaq” prinsipi ilə işləyir. Bu səbəbdən beyin bəzən mövcud olmayan təhlükələri belə real kimi qəbul edir və onları böyüdür. Amiqdala adlanan beyin strukturu bu prosesdə əsas rol oynayır. O, təhlükəni sürətlə analiz edir və bədəni dərhal müdafiə vəziyyətinə keçirir. Xroniki narahatlıq zamanı isə bu sistem həddindən artıq həssas olur və hətta ən kiçik qeyri müəyyənlik belə təhlükə kimi hiss edilir. Bir çox insanlar şüursuz şəkildə belə bir inanca sahib olur ki, əgər onlar daim mümkün pis ssenarilər haqqında düşünsələr, o hadisələrin qarşısını ala biləcəklər. Bu, nəzarət illüziyası yaradır. Amma əslində narahatlıq gələcəyi idarə etmir, sadəcə indiki anı yükləyir. Qeyri müəyyənliyə dözümsüzlük isə bu prosesin mərkəzində dayanır. İnsan beyninin ən çətin qəbul etdiyi şey qeyri müəyyənlikdir. Çünki cavabı olmayan hər sual daxili gərginlik yaradır.
Müsbət düşüncə niyə hər zaman işləmir
“Sadəcə pozitiv düşün” ifadəsi çox sadə səslənir, amma insan psixologiyası bu qədər sadə deyil. Araşdırmalar göstərir ki, düşüncəni zorla bastırmaq əks effekt yaradır və həmin düşüncənin daha güclü şəkildə geri qayıtmasına səbəb olur. Beyin qeyri müəyyənliyi sevmir. Ona görə də “hər şey mütləq yaxşı olacaq” kimi cümlələr bəzən real olmayan bir rahatlıq yaradır və bu rahatlıq uzunmüddətli stabil hissə çevrilmir. Daha effektiv yanaşma realistik düşüncədir. Yəni insan həm mümkün çətinlikləri qəbul edir, həm də onların öhdəsindən gəlmək qabiliyyətinə sahib olduğunu dərk edir.
Narahatlığın iki üzü
Narahatlıq hər zaman zərərli deyil. Onun iki fərqli forması var. Məhsuldar narahatlıq insanı real bir problemi həll etməyə yönəldir. Bu halda beyin hərəkət planı qurur, həll yolları axtarır və vəziyyəti idarə edilə bilən hala gətirir. Məhsulsuz narahatlıq isə yalnız ehtimallar üzərində qurulur və heç bir konkret addıma gətirmir. O, insanı yalnız emosional tükənməyə aparır. Əsas sual budur: mən indi bu vəziyyəti dəyişə bilərəmmi? Əgər cavab bəli isə hərəkət etmək lazımdır, əgər cavab xeyr isə bu düşüncə sadəcə zehni səsdir.
Narahatlığı azaltmağın elmi yolları
Narahatlıqla işləmək onu tamamilə yox etmək deyil, onunla münasibəti dəyişmək deməkdir. Birinci üsul “narahatlıq üçün zaman” yaratmaqdır. Gündə müəyyən bir vaxt ayrılır və yalnız həmin zaman ərzində narahat düşüncələrə icazə verilir. Bu, beynə sərhəd öyrədir. İkinci üsul düşüncəni yenidən çərçivələməkdir. Yəni “bu nə qədər realdır” və “mən buna necə reaksiya verə bilərəm” sualları ilə düşüncəni analiz etmək. Üçüncü üsul diqqət və müşahidədir. Düşüncəni fakt kimi deyil, sadəcə keçici bir zehni hadisə kimi görmək daxili məsafə yaradır və emosional yükü azaldır. Dördüncü üsul bədənlə işləməkdir. Nəfəsin yavaşladılması, fiziki hərəkət və əzələ rahatlaması sinir sistemini sakitləşdirir və bədəni təhlükə rejimindən çıxarır.
Gələcək haqqında narahatlıq insan olmağın təbii hissəsidir, amma o, həyatın mərkəzinə çevrildikdə daxili sülhü kölgədə qoyur. Qeyri müəyyənlikdən qaçmaq mümkün deyil, lakin onunla yaşamağı öyrənmək mümkündür. Sakitlik hər şeyin mükəmməl olması ilə yaranmır. Sakitlik, hər şey tam aydın olmasa belə, insanın öz içində dayana bilməsi ilə yaranır.
Mənbələr
- Dugas, M. J. et al. (2005). Qeyri-müəyyənliyə dözümsüzlük və narahatlıq — Cognitive Therapy and Research // doi.org
- Wegner, D. M. et al. (1987). Düşüncəni bastırmanın paradoksal effektləri — JPSP // doi.org
- Nesse, R. M. (2019). Good Reasons for Bad Feelings // randolphnesse.com
- Hofmann, S. G. et al. (2010). Fərqindəlik əsaslı terapiya və narahatlıq — JCCP // doi.org
- American Psychological Association — Anxiety // apa.org
- Mayo Clinic — Anxiety disorders // mayoclinic.org
- Cosmopolitan — How to stop worrying about the future // cosmopolitan.com
- Vogue — Anxiety: how to manage worry and find peace // vogue.com
