Sevgi haqqında danışarkən insanlar adətən etibar, yaxınlıq, təhlükəsizlik və qarşılıqlı anlayış kimi anlayışları ön plana çıxarırlar. Lakin romantik münasibətlərin psixoloji anatomiyasına bir qədər dərindən baxdıqda, bu zərif duyğuların arasında daha sərt, daha narahat və daha ziddiyyətli bir hissin də daimi mövcud olduğunu görürük. Bu hiss qısqanclıqdır. Qısqanclıq demək olar ki, hər insanın həyatında ən az bir dəfə yaşadığı emosional təcrübədir. O, bəzən sevdiyin insanı itirmək qorxusundan doğur, bəzən özünü kifayət qədər dəyərli hiss etməməyin nəticəsi olur, bəzən isə keçmiş travmaların indiki münasibətə köçürülmüş kölgəsinə çevrilir. Məhz buna görə qısqanclıq yalnız sadə bir hiss deyil. O, insanın sevgi anlayışını, özünə münasibətini, təhlükəsizlik ehtiyacını və bağlanma modelini üzə çıxaran çoxqatlı psixoloji göstəricidir.
Əsas məsələ isə qısqanclığın olub olmamasında deyil? onun münasibətdə hansı formaya düşməsindədir. Çünki eyni emosiyanın bir forması iki insan arasında daha açıq dialoqa səbəb ola bilər, digər forması isə münasibəti nəfəs alınmaz bir nəzarət sisteminə çevirə bilər. Sağlam qısqanclıq sevginin narahat pıçıltısıdırsa, toksik qısqanclıq sevginin adı altında gizlənmiş hakimiyyət istəyidir.
Qısqanclıq nədir, psixologiya bunu necə izah edir
Münasibət psixologiyasında qısqanclıq ən çox araşdırılmış emosional vəziyyətlərdən biri hesab olunur. Klassik elmi yanaşmalarda bu hiss insanın dəyər verdiyi münasibətin real və ya xəyali bir rəqib tərəfindən təhdid olunduğunu düşündüyü anda yaranan mürəkkəb emosional, koqnitiv və davranış reaksiyası kimi təsvir edilir. Müasir psixoloji ədəbiyyat da qısqanclığın təkcə emosional ağrı deyil, eyni zamanda təhlükəni dərk etmə və həmin təhlükəyə cavab vermə mexanizmi olduğunu vurğulayır. (PMC)
Bu tərifin daxilində çox mühüm bir incəlik var. Burada “real və ya xəyali” ifadəsi xüsusi diqqət tələb edir. Yəni insanın qısqanclıq hiss etməsi üçün qarşı tərəfin həqiqətən xəyanət etməsi və ya münasibəti təhlükəyə atması mütləq deyil. Bəzən sadəcə bir gecikmiş mesaj, bir sosial media bəyənməsi, bir iş yoldaşı ilə səmimi danışıq və ya yoldaşınızın bir qədər emosional uzaq görünməsi belə həmin daxili həyəcan sistemini işə sala bilir. Deməli, qısqanclıq çox zaman xarici faktlardan daha çox daxili təhlükəsizlik hissi ilə bağlıdır. Psixoloqlar qısqanclığı prinsip etibarilə mənfi və ya müsbət emosiyalar siyahısına daxil etmirlər. O, ilk növbədə siqnaldır. Bu siqnal insana münasibətin onun üçün nə qədər dəyərli olduğunu göstərir. Lakin siqnalın özü təhlükəli deyil, ona verilən cavab münasibətin taleyini müəyyənləşdirir.
Qısqanclıq nə vaxt normal sayılır
Romantik münasibətdə müəyyən miqdarda qısqanclıq yaşamaq insan psixikasının tamamilə təbii reaksiyasıdır. Sevdiyin insanı itirmək ehtimalı ilə üzləşəndə narahatlıq hiss etmək emosional bağlılığın göstəricisidir. Hətta bəzi tədqiqatlar göstərir ki, mülayim səviyyədə və konstruktiv şəkildə ifadə olunan qısqanclıq cütlüyün bir-birinə daha çox diqqət ayırmasına, münasibətin dəyərini yenidən hiss etməsinə və açıq ünsiyyət qurmasına səbəb ola bilir. (PMC)
Normal qısqanclığın əsas xüsusiyyəti onun situativ olmasıdır. Yəni müəyyən hadisə baş verir, insan narahat olur, bu barədə düşünür, hissini ifadə edir və bir müddət sonra həmin emosional dalğa səngiyir. Bu hiss insanın bütün gününü işğal etmir, həyat ritmini dağıtmır, cütlüyü daimi izah verməyə məcbur etmir. Sağlam qısqanclıq zamanı insan öz hissini tanıya bilir. O, “mən indi qısqanıram” deyə daxildə bunu adlandıra bilir və emosiyasını qarşı tərəfə ittiham dili ilə deyil, hiss dili ilə çatdırır. Burada məqsəd nəzarət etmək yox, anlaşıldığını hiss etməkdir. Belə qısqanclıq münasibətdə bəzən çox səmimi söhbətlərin başlanğıc nöqtəsinə çevrilir. İnsan anlayır ki, onu incidən hadisənin altında əslində diqqət ehtiyacı, təhlükəsizlik ehtiyacı və ya daha çox emosional yaxınlıq arzusu dayanır.
Qısqanclıq nə vaxt təhlükəli formaya keçir
Problem qısqanclığın daimi psixoloji fonda çevrildiyi andan başlayır. Əgər münasibətdə hər yeni gün yoldaşın kimə yazdığı, hara getdiyi, niyə gec cavab verdiyi, niyə gülümsədiyi, niyə müəyyən insanlarla ünsiyyət saxladığı sualları ilə başlayırsa, burada artıq söhbət sadə emosional həssaslıqdan getmir.
Patoloji qısqanclığın ilk əlaməti qeyri mütənasiblikdir. Reaksiya faktın özündən qat qat böyük olur. Kiçik və adi bir situasiya insanın daxilində böyük xəyanət ssenarilərinə çevrilir.
İkinci əlamət xroniklikdir. Yəni qısqanclıq üçün konkret səbəb lazım olmur. İnsan daim potensial təhlükə axtarır. Münasibət onun üçün sevgi məkanı yox, davamlı müşahidə zonasına çevrilir.
Üçüncü və ən təhlükəli mərhələ nəzarətçi davranışdır. Telefonun yoxlanılması, sosial şəbəkələrin izlənilməsi, geyimə müdaxilə, kimlərlə danışmağın diktə olunması, geolokasiya tələb etmək, davamlı hesabat istəmək, əsassız ittihamlar səsləndirmək artıq sevginin dili deyil. Bu, münasibətdə psixoloji təzyiq və nəzarətin formasıdır. Müasir araşdırmalar da göstərir ki, intensiv və idarəedilməmiş qısqanclıq cütlüyün üzərində aqressiv və zorlayıcı davranışların artması ilə birbaşa əlaqəlidir. (PMC)
Burada çox vacib bir həqiqət var. Nəzarət sevginin sübutu deyil, nəzarət təhlükəsizlik hissini itirmiş insanın hakimiyyət qurmaq cəhdidir.
Qısqanclıq və bağlanma tərzi arasındakı gizli əlaqə
Eyni hadisəyə iki fərqli insanın niyə tamamilə fərqli qısqanclıq reaksiyası verdiyini izah edən ən güclü nəzəriyyələrdən biri bağlanma nəzəriyyəsidir. Yetkin romantik münasibətlərdə bağlanma tərzi insanın yaxınlığa, ayrılığa, etibara və itirilmə qorxusuna necə yanaşdığını müəyyən edir. Araşdırmalar göstərir ki, bağlanma narahatlığı yüksək olan şəxslər qısqanclığı daha intensiv, daha tez-tez və daha dağıdıcı şəkildə yaşayırlar. (PubMed)
Narahat bağlanma tərzi olan insanın daxilində əsas fikir budur: “bir gün tərk ediləcəyəm”. Buna görə o, münasibətdə ən kiçik məsafəni belə təhlükə kimi oxuyur. Gec cavab, yorğun ton, azalan diqqət, hətta yoldaşın özünə vaxt ayırması belə onun beynində uzaqlaşma siqnalına çevrilə bilir. Qaçınan bağlanma tərzi olan insanlar isə qısqanclığı fərqli yaşayırlar. Onlar bəzən hissi etiraf etməsələr də, daxildə təhlükə hiss etdikdə emosional olaraq geri çəkilir, soyuyur, səssiz cəza tətbiq edir və ya özləri məsafə yaradırlar.
Etibarlı bağlanma tərzinə sahib insanlar isə qısqanclığı inkar etmirlər, lakin onun altında yatan səbəbi ayırd edə bilirlər. Onlar hissi nəzarət vasitəsinə çevirmək əvəzinə, ünsiyyət vasitəsinə çevirirlər.
Məhz buna görə qısqanclıqla işləmək istəyən insan ilk növbədə yoldaşını deyil, öz bağlanma tarixçəsini anlamalıdır. Çünki çox zaman bugünkü narahatlığın kökü indiki yoldaşınıza deyil, keçmişdə qırılmış təhlükəsizlik hissində yatır.
Qısqanclıqla necə işləmək olar
Qısqanclıqla mübarizə aparmaq onu boğmaq demək deyil. Əksinə, onu daha dəqiq tanımaq deməkdir. İnsan özündən soruşmalıdır: mən həqiqətən hansı şeydən qorxuram? Xəyanətdənmi, yoxsa kifayət qədər seçilməməkdənmi? Tərk edilməkdənmi, yoxsa müqayisədə uduzmaqdanmı? Bu suallar qısqanclığın emosional səthini yararaq onun psixoloji nüvəsinə çatmağa kömək edir.
İkinci addım fakt ilə təxəyyülü ayırmaqdır. Mən nəyi dəqiq bilirəm və nəyi yalnız ehtimal edirəm? Çünki qısqanclığın böyük hissəsi faktların özündən deyil, beynin yaratdığı boşluq ssenarilərindən qidalanır.
Üçüncü addım özünüqiymətləndirmə ilə işləməkdir. Xroniki qısqanclığın arxasında çox zaman səssiz bir inam dayanır: “məndən daha yaxşıları var və mən kifayət deyiləm”. İnsan öz dəyərini yalnız yoldaşının diqqəti ilə ölçdükcə, hər xarici insan ona potensial təhlükə kimi görünəcək. Bəzi hallarda isə bu proses fərdi terapiya olmadan çətin həll olunur. Çünki qısqanclıq bəzən sadəcə emosional reaksiya deyil, uşaqlıqdan formalaşmış tərk edilmə qorxusunun yetkin münasibətlərdə təkrarı olur.
Əgər yoldaşının qısqanclığı sənə yönəlirsə
Bu məqam xüsusilə vacibdir. Bir çox insan yoldaşının həddindən artıq qısqanclığını əvvəlcə “deməli çox sevir” kimi romantikləşdirir. Halbuki münasibətlər psixologiyası bunun ən təhlükəli yanlış şərhlərdən biri olduğunu göstərir. Əgər səndən davamlı olaraq hesabat tələb olunursa, dost çevrən məhdudlaşdırılırsa, telefonuna baxmaq adi hala çevrilibsə, sosial media fəaliyyətin mübahisə səbəbidirsə, geyimin və davranışların qarşı tərəfin narahatlığına uyğun tənzimlənirsə, burada söhbət sevgidən deyil, sərhədlərin sistemli şəkildə aşılmasından gedir.
Sən kiminsə qısqanclığını azaltmaq üçün öz azadlığını təhvil verməyə borclu deyilsən. Çünki nə qədər çox uyğunlaşsan, nəzarət ehtiyacı bir o qədər böyüyəcək. Qısqanclığın kökü səndə olmadığı halda, onun həlli də sənin daimi özünü sübut etməyinlə mümkün olmur. Sağlam münasibətdə insan özünü sorğu altında deyil, güvən içində hiss edir. Sevgi nəfəs darlığı yaratmır. Sevgi daim müdafiə olunmaq məcburiyyəti yaratmır. Sevgi insanı görünməz kameraların altında yaşatmır.
Qısqanclıq sevginin əksi deyil. O, sevginin içində doğulan qorxudur. Lakin hər qorxu kimi onun da iki yolu var. Birinci yol insanı daha açıq, daha dürüst və daha həssas dialoqa aparır. İkinci yol isə onu nəzarətə, şübhəyə və münasibəti içəridən aşındıran psixoloji gərginliyə sürükləyir. Əgər qısqanclıq ünsiyyət yaradırsa, o hələ hissdir. Əgər qısqanclıq azadlığı məhdudlaşdırırsa, o artıq problemdir. Ən sağlam sevgi insanın hər dəqiqə qorxu yaşadığı sevgi deyil. Ən sağlam sevgi insanın seçildiyindən əmin olduğu sevgidir.
Mənbələr
Buss, D. M. et al. (1992). Sex differences in jealousy. Psychological Science. doi.org/10.1111/j.1467-9280.1992.tb00038.x
Hazan, C. & Shaver, P. (1987). Romantic love as attachment. Journal of Personality and Social Psychology. doi.org/10.1037/0022-3514.52.3.511
American Psychological Association— apa.org
Psychology Today — Jealousy — psychologytoday.com/us/basics/jealousy
National Coalition Against Domestic Violence — Signs of Abuse — ncadv.org/signs-of-abuse
