Payızda immuniteti qorumaq üçün hansı vitaminlər lazımdır?
Hər ilin son yay günlərində eyni mənzərə təkrarlanır. Apteklərin vitrinləri immuniteti gücləndirdiyini vəd edən rəngarəng vitamin kompleksləri ilə dolur, reklamlar isə payız mövsümünə hazırlığın məhz müxtəlif əlavələrdən başladığını təlqin edir. Bu qədər məlumatın arasında seçim etmək isə getdikcə çətinləşir. İnsan istər istəməz düşünür ki, bütün bu preparatlar doğrudanmı orqanizmi xəstəliklərdən qoruyur, yoxsa onların əhəmiyyətli hissəsi sadəcə uğurlu marketinq strategiyasının nəticəsidir.
Əslində cavab nə bütün vitaminlərin vacib olduğunu, nə də onların tamamilə faydasız sayıldığını göstərir. Müasir tibb sübutlara əsaslanan yanaşmanı üstün tutur və hər əlavəni ayrıca qiymətləndirir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, bəzi vitamin və minerallar həqiqətən müəyyən hallarda fayda verə bilir. Digərlərinin isə sağlam insanlarda nəzərəçarpacaq təsiri təsdiqlənməyib. Buna görə də payız profilaktikasının məqsədi mümkün qədər çox preparat qəbul etmək deyil, orqanizmin həqiqətən ehtiyac duyduğu maddələri düzgün seçməkdir.
D vitamini payız mövsümündə niyə əsas prioritet hesab olunur?
Payız aylarında günəş şüalarının intensivliyi azalır və dəri əvvəlki qədər D vitamini sintez edə bilmir. Məhz buna görə ilin bu dövründə D vitamini çatışmazlığı daha tez-tez müşahidə olunur. Bu dəyişiklik yalnız sümük sağlamlığı ilə məhdudlaşmır. D vitamini reseptorları immun sisteminin demək olar ki, bütün əsas hüceyrələrində mövcuddur və bu da onun müdafiə mexanizmlərində mühüm rol oynadığını göstərir.
Bu sahədə aparılan ən böyük araşdırmalardan biri 2017-ci ildə BMJ jurnalında dərc olunan metaanalizdir. On bir mindən çox iştirakçını əhatə edən nəticələr göstərib ki, D vitamininin müntəzəm qəbulu kəskin respirator infeksiyaların riskini azalda bilər. Bu təsir xüsusilə qanda D vitamini səviyyəsi aşağı olan insanlarda daha aydın müşahidə olunub.
Bununla belə, D vitamini hər kəs üçün eyni dozada qəbul edilməli olan əlavə deyil. Ən düzgün yanaşma qanda 25 hidroksivitamin D səviyyəsini müəyyən etmək və dozanı həkimin tövsiyəsinə uyğun seçməkdir. Bəzi hallarda D vitamininin K2 vitamini ilə birlikdə təyin edilməsi də məqsədəuyğun hesab olunur, çünki bu kombinasiya kalsium mübadiləsinin daha balanslı tənzimlənməsinə kömək edə bilər.
Sink immun sisteminə necə təsir göstərir?
İmmunitetin normal fəaliyyəti üçün vacib olan minerallardan biri də sinkdir. O, T limfositlərin formalaşmasında və fəaliyyətində iştirak edir, eyni zamanda orqanizmin viruslara qarşı müdafiə reaksiyalarında mühüm rol oynayır.
Elmi sübutlar göstərir ki, sinkin ən böyük faydası profilaktikadan daha çox xəstəliyin ilk mərhələsində özünü göstərir. Metaanalizlərin nəticələrinə görə, soyuqdəymənin ilk iyirmi dörd saatı ərzində qəbul edilən sink preparatları simptomların davametmə müddətini müəyyən qədər azalda bilər.
Bu səbəbdən sinki ilboyu fasiləsiz qəbul edilən vitamin kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Daha çox xəstəliyin başlanğıcında qısamüddətli dəstək vasitəsi kimi istifadə edildikdə onun effektivliyi daha inandırıcı görünür.
Maqnezium niyə payızda daha çox diqqət çəkir?
Payız ayları təkcə hava şəraitinin dəyişməsi ilə deyil, həm də gündəlik həyat ritminin sürətlənməsi ilə xarakterizə olunur. İş yükü artır, təhsil mövsümü başlayır, gün işığının azalması isə bir çox insanın yuxu rejiminə və emosional vəziyyətinə təsir göstərir. Bütün bunlar maqneziumun orqanizmdəki rolunu daha da aktuallaşdırır.
Maqnezium immuniteti birbaşa gücləndirən maddə hesab olunmasa da, onun çatışmazlığı yuxu keyfiyyətinin pisləşməsi, stress səviyyəsinin yüksəlməsi və iltihabi proseslərin aktivləşməsi ilə əlaqələndirilir. Bu amillərin hər biri isə dolayısı ilə immun sisteminin fəaliyyətinə təsir göstərə bilər.
Əlavə seçərkən preparatın forması da əhəmiyyət daşıyır. Mütəxəssislər maqnezium bisqlisinat və ya sitrat formalarının adətən daha yaxşı sorulduğunu və mədə bağırsaq sistemi tərəfindən daha rahat qəbul edildiyini bildirirlər. Maqnezium oksid isə daha aşağı mənimsənilmə göstəricisinə malik olduğundan hər zaman optimal seçim hesab edilmir.
C vitamini haqqında ən böyük yanlış təsəvvür nədir?
İllərdir C vitamini soyuqdəymənin qarşısını alan əsas vasitələrdən biri kimi təqdim olunur. Lakin elmi araşdırmalar bu fikrin tam doğru olmadığını göstərir.
Cochrane əməkdaşlığının geniş icmallarına əsasən, C vitamininin müntəzəm qəbulu əksər sağlam insanlarda soyuqdəymənin yaranmasının qarşısını almır. Bununla yanaşı, xəstəlik baş verdikdə onun davametmə müddətini müəyyən qədər qısalda bilər. Araşdırmalar böyüklərdə bu fərqin orta hesabla səkkiz ilə on dörd faiz arasında dəyişdiyini göstərir.
Bu nəticələr C vitamininin faydasını inkar etmir. O, güclü antioksidant olaraq hüceyrələri oksidləşdirici stresdən qorumağa kömək edir və normal metabolik proseslərdə iştirak edir. Sadəcə ondan möcüzəvi immunitet gücləndiricisi kimi nəticə gözləmək elmi faktlarla uyğun gəlmir.
Hansı əlavələrin effektivliyi hələ də sübut olunmayıb?
Payız mövsümü yaxınlaşdıqca ən çox reklam olunan məhsullar arasında exinaseya ekstraktları, müxtəlif bitki mənşəli immunomodulyatorlar və çoxkomponentli vitamin kompleksləri də yer alır. Lakin onların böyük hissəsi üçün mövcud elmi sübutlar ya məhduddur, ya da müxtəlif araşdırmalarda bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir.
Eyni zamanda vitaminlərin yüksək dozalarının daha yaxşı nəticə verəcəyi fikri də doğru deyil. Orqanizmin ehtiyacından artıq qəbul edilən vitaminlər immuniteti əlavə şəkildə gücləndirmir. Əksinə, bəzi hallarda yan təsirlərin yaranma ehtimalını artıra bilər. Buna görə də “nə qədər çox, bir o qədər yaxşı” prinsipi vitamin əlavələrinə aid edilmir.
Payız profilaktikasına necə yanaşmaq daha düzgündür?
Payızda sağlam qalmağın əsas sirri bir neçə əlavəni eyni vaxtda qəbul etmək deyil. Daha vacib olan orqanizmdə həqiqətən çatışmayan maddələri müəyyən etmək, balanslı qidalanmaq, kifayət qədər yatmaq, fiziki aktivliyi qorumaq və ehtiyac olduqda yalnız sübut olunmuş effektivliyə malik vitaminlərdən istifadə etməkdir.
Məhz bu yanaşma immun sisteminə ən etibarlı dəstəyi təmin edir. Çünki müasir tibbin gəldiyi nəticə kifayət qədər aydındır. Sağlamlığın əsası möcüzə vədləri verən preparatlar deyil, elmi sübutlarla təsdiqlənmiş qərarlar və uzunmüddətli sağlam həyat tərzidir.
Mənbələr:
- Martineau, A.R. et al. «Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections». BMJ, 2017.
- Hemilä, H., & Chalker, E. «Vitamin C for preventing and treating the common cold». Cochrane Database, 2013.
- Rink, L., & Haase, H. «Zinc homeostasis and immunity». Trends in Immunology, 2007.
Həmçinin oxuyun:
- Melatonin: təkcə yuxu hormonu deyil, həm də qocalmaya qarşı təbii qoruyucudur
- D vitamini çatışmazlığının ilk əlamətləri analizlərdən əvvəl üzdə görünür
- Yayda vitaminlər: hansılarını qəbul etməli, hanslarından imtina etməli
- Dəri qayğısında C Vitamini: elmin sübut etdiyi ən parlaq aktiv
- PMS, menopauza və stres: hormonlar emosional sağlamliğimiza necə təsir edir?
