Mükəmməliyyətçilik psixologiyada insanın özünə qarşı həddindən artıq yüksək standartlar müəyyən etməsi və bu standartlara çatmaq üçün daim gərgin daxili təzyiq altında qalması ilə xarakterizə olunan bir psixoloji model kimi izah edilir. Bu model yalnız davranış səviyyəsində deyil, həm də düşüncə və emosional reaksiya sistemində özünü göstərir. İnsan öz nəticələrini qiymətləndirərkən çox vaxt obyektiv meyarlardan deyil, daxili sərt və kompromissiz ölçülərdən istifadə edir.
Psixoloji ədəbiyyatda bu anlayışın klassik izahlarından biri Frost və həmkarlarının 1990 ci ildə təqdim etdiyi yanaşmadır. Onların tərifinə əsasən mükəmməliyyətçilik yalnız yüksək standartlara sahib olmaq deyil, eyni zamanda səhvlərə qarşı həddindən artıq həssaslıq və özünü sərt tənqid etmə meylidir.
Burada vacib bir məqamı xüsusilə vurğulamaq lazımdır. Yüksək standartlara sahib olmaq hər zaman mükəmməliyyətçilik demək deyil. Psixoloqlar bu fenomeni iki əsas istiqamətə bölürlər. Adaptiv mükəmməliyyətçilik insanın motivasiyasını artıran, onu inkişaf etdirən və səhvləri öyrənmə prosesinin bir hissəsi kimi qəbul etməyə imkan verən sağlam bir modeldir. Dezadaptiv mükəmməliyyətçilik isə əksinə olaraq insanı daimi narahatlıq, özünə inamsızlıq və emosional gərginlik içində saxlayan daha ağır psixoloji strukturdur.
Mükəmməliyyətçiliyin psixoloji strukturu və üç əsas istiqaməti
Hyuvit və Flett tərəfindən 1991 ci ildə irəli sürülən model mükəmməliyyətçiliyi üç fərqli istiqamətdə izah edir və hər biri fərqli psixoloji nəticələrə səbəb olur.
Özünə yönəlmiş mükəmməliyyətçilik insanın özündən qüsursuz performans tələb etməsi ilə xarakterizə olunur. Bu tip insanlar hər bir işdə ideal nəticə əldə etməyə çalışır və ən kiçik səhvi belə uğursuzluq kimi qəbul edə bilirlər. Onlar üçün daxili standartlar çox yüksəkdir və bu standartlara çatmaq həyatın əsas məqsədlərindən birinə çevrilir.
Başqalarına yönəlmiş mükəmməliyyətçilik isə ətrafdakı insanlardan eyni dərəcədə qüsursuz davranış və nəticə gözləmək meylidir. Bu, münasibətlərdə gərginlik yarada bilər, çünki tərəfdaş, dost və ya iş yoldaşları daima yüksək gözləntilərin təzyiqi altında qalır.
Sosial olaraq müəyyənləşmiş mükəmməliyyətçilik isə daha kompleks və emosional baxımdan ağır bir formadır. Bu halda insan inanır ki, ətrafdakılar ondan mütləq mükəmməllik gözləyir və hər hansı kiçik çatışmazlıq belə ciddi şəkildə qiymətləndiriləcək. Bu düşüncə modeli özünü narahatlıq, depressiv meyllər və daimi özünü izləmə davranışı ilə göstərir.
Dezadaptiv mükəmməliyyətçiliyin gündəlik həyata təsiri
Mükəmməliyyətçiliyin qeyri sağlam forması yalnız daxili hisslərə deyil, gündəlik davranışlara da ciddi təsir göstərir. Ən geniş yayılmış nəticələrdən biri prokrastinasiyadır. Paradoksal görünə bilər, lakin yüksək mükəmməliyyətçilik səviyyəsinə sahib insanlar çox vaxt işləri gecikdirirlər. Bunun səbəbi onların nəticənin ideal olmayacağı qorxusudur. Bu vəziyyət psixologiyada mükəmməllik iflici kimi də izah olunur. İnsan başlayır, lakin bitirməyə cəsarət etmir, çünki nəticənin daxili standartlara uyğun olmayacağından ehtiyat edir.
Elmi tədqiqatlar da bu fenomeni təsdiqləyir. Limburg və həmkarlarının 2017 ci ildə Clinical Psychology Review jurnalında dərc olunmuş meta analizi mükəmməliyyətçilik ilə depressiya və narahatlıq pozğunluqları arasında güclü və davamlı əlaqə olduğunu göstərir. Bu araşdırma göstərir ki, mükəmməliyyətçilik təkcə davranış modeli deyil, eyni zamanda emosional sağlamlıq üçün risk faktorudur.
Bundan əlavə, mükəmməliyyətçilik peşəkar tükənmişlik vəziyyətinə də ciddi təsir göstərir. İnsan daim daha çox çalışır, lakin heç vaxt nəticəni kifayət qədər yaxşı hesab etmir. Bu, enerji itkisi, motivasiya azalması və emosional yorğunluq yaradır. Uzun müddətdə isə bu hal tam tükənmə sindromuna çevrilə bilər.
Mükəmməliyyətçilik bəzi hallarda yemə pozğunluqları ilə də əlaqələndirilir. Xüsusilə anoreksiya nervoza kimi vəziyyətlərdə insanın bədənə və özünə qarşı sərt və qeyri real standartlar tətbiq etməsi mühüm risk faktorlarından biri kimi qiymətləndirilir.
Mükəmməliyyətçiliklə daha sağlam münasibət qurmaq yolları
Mükəmməliyyətçiliyi tamamilə aradan qaldırmaq məqsəd deyil, çünki bu xüsusiyyət müəyyən hallarda insanı inkişaf etdirə və motivasiya edə bilər. Əsas məsələ onu daha sağlam bir formaya yönləndirməkdir.
İlk addım düşüncə modelini dəyişməkdir. İnsan çox vaxt ya mükəmməl ya da tam uğursuz kimi ikili düşüncə tərzi ilə hərəkət edir. Bu yanaşma reallığı sadələşdirir və emosional təzyiqi artırır. Daha sağlam yanaşma isə nəticələri spektr üzərində qiymətləndirməkdir. Yəni hər bir nəticə ya tam uğur ya da tam uğursuzluq deyil, inkişaf üçün bir mərhələdir.
İkinci vacib məqam nəticəni şəxsi dəyərdən ayırmaqdır. Səhv etmək insanın dəyərini azaltmır. Səhv yalnız konkret bir davranışın nəticəsidir və öyrənmə prosesi üçün vacib məlumatdır. Bu yanaşma özünə qarşı daha yumşaq və anlayışlı münasibət formalaşdırmağa kömək edir.
Üçüncü mərhələ daxili dialoqu müşahidə etməkdir. Bir çox insan özünə danışarkən yaxın dostuna söyləməyəcəyi qədər sərt və tənqidi ifadələrdən istifadə edir. Bu daxili səsin fərqinə varmaq və onu daha dəstəkləyici bir tona çevirmək emosional tarazlıq üçün vacibdir.
Son olaraq isə qeyri kamilliklə eksperiment aparmaq çox təsirli bir üsuldur. Kiçik və təhlükəsiz vəziyyətlərdə qəsdən mükəmməl olmayan nəticələr əldə etmək insanın daxili qorxularını zəiflədir və real həyatla daha sağlam münasibət qurmasına imkan yaradır. Zamanla insan anlayır ki, qeyri mükəmməl nəticələr də qəbul edilə bilər və dünya bunun üzərində dağılmır.
Mükəmməliyyətçilik əslində insanın daxili inkişaf istəyi ilə bağlıdır, lakin bu istək sərt və tənqidi bir formaya keçdikdə həyat keyfiyyətini azalda bilər. Ən gözəl balans isə mükəmməllik axtarışı ilə insanın özünə mərhəmət göstərə bilməsi arasında qurulan incə harmoniyadır.
Mənbələr
Frost, R.O. et al. (1990). Cognitive Therapy and Research. doi.org/10.1007/BF01172967
Hewitt, P.L. & Flett, G.L. (1991). JPSP. doi.org/10.1037/0022-3514.60.3.456
Limburg, K. et al. (2017). Clinical Psychology Review. doi.org/10.1016/j.cpr.2017.09.004
Psychology Today — Perfectionism — psychologytoday.com/us/basics/perfectionism
