Müasir dünyanın iqtisadi ritmi sürətlə dəyişdiyi bir zamanda, maliyyə savadlılığı artıq yalnız böyüklərə aid texniki bacarıq deyil, uşaqlıqdan formalaşan fundamental həyat vərdişinə çevrilmişdir. Kembric Universiteti və Money Advice Service tərəfindən aparılmış və 2013-cü ildə nəşr olunmuş tədqiqat göstərir ki, uşaqlarda pul haqqında əsas davranış modelləri və anlayışlar təxminən yeddi yaşa qədər formalaşır. Bu fakt bir daha sübut edir ki, maliyyə tərbiyəsi gələcək həyatın uzaq mərhələlərinə aid mövzu deyil, uşaqlığın ən erkən dövrlərindən başlayan dərin bir prosesdir. Maliyyə savadlılığı sadəcə rəqəmləri anlamaq və ya iqtisadi terminləri bilmək demək deyil. Bu, qərarvermə bacarığı, emosional sabitlik, məsuliyyət hissi və uzunmüddətli düşüncə mədəniyyətidir. Dünya Bankının məlumatlarına görə, maliyyə savadlılığı ailələrin rifah səviyyəsini və sosial sabitliyini müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir.
Standard & Poor’s tərəfindən 144 ölkədə aparılmış genişmiqyaslı araşdırma göstərmişdir ki, dünya üzrə böyüklərin yalnız təxminən üçdə biri əsas maliyyə anlayışlarına malikdir. Bu göstərici təsadüfi deyil və kökləri çox daha dərinlərə, uşaqlıq dövrünə gedib çıxır.
Bir çox ailədə pul mövzusu açıq şəkildə müzakirə olunmur. Gəlir, xərclər və büdcə məsələləri çox vaxt böyüklər arasında qapalı mövzu olaraq qalır. Uşaqlar isə bu prosesdən kənarda saxlanılır və nəticədə pul haqqında real anlayış formalaşmadan böyüyürlər.
Journal of Consumer Affairs jurnalında dərc olunmuş tədqiqatlar göstərir ki, uşaqlıqda maliyyə təhsili almayan şəxslər daha sonrakı həyatda impulsiv qərarlar verməyə, borc yükünə düşməyə və uzunmüddətli planlaşdırmada çətinlik çəkməyə daha meyllidirlər. Bu, maliyyə savadlılığının bir vərdiş kimi çox erkən yaşlarda formalaşdığını göstərir.
Maliyyə tərbiyəsinin universal prinsipləri
Yaşdan asılı olmayaraq, uşaqlara maliyyə anlayışını öyrədərkən bəzi əsas prinsiplər dəyişməz olaraq qalır və bütün mərhələlər üçün baza rolunu oynayır. Açıqlıq və təbii ünsiyyət. Pul mövzusu ailədə tabu olmamalıdır. Uşağın suallarına sakit və izahlı şəkildə cavab vermək, “hazırda bu məhsulu ala bilmirik” kimi dürüst ifadələrdən istifadə etmək sağlam maliyyə mühitinin əsasını yaradır. Valideyn nümunəsi. Uşaqlar deyilənlərdən çox görülənləri yadda saxlayırlar. Valideynlərin xərcləmə davranışı, büdcə idarəetməsi və pul haqqında münasibəti uşağın gələcək maliyyə davranışlarını birbaşa formalaşdırır. Real təcrübə. Kağız üzərində izahlar və abstrakt nümunələr real həyat təcrübəsini əvəz etmir. Uşaq real pul, real seçim və real nəticə ilə qarşılaşdıqda öyrənmə prosesi daha dərin və qalıcı olur. Səhvlərin qəbul edilməsi. Uşağın səhv etməsi maliyyə tərbiyəsinin təbii hissəsidir. Bütün pulunu bir anda xərcləyən uşaq məhz bu təcrübə vasitəsilə planlaşdırmanın dəyərini anlayır.
3-5 yaş dövrü: pulun fiziki dəyəri ilə tanışlıq
Bu yaş mərhələsində uşaqlar dünyanı konkret və hiss olunan obyektlər vasitəsilə qavrayırlar. Pul anlayışı da məhz bu formada təqdim edilməlidir. Bu mərhələdə ən effektiv yanaşma oyuna əsaslanan öyrətmədir. Uşağa müxtəlif sikkələr vermək, onları saymaq və fərqləndirmək imkanı yaratmaq ilkin anlayışların formalaşmasına kömək edir. Mağaza oyunu isə bu dövr üçün ən güclü öyrənmə vasitələrindən biridir. Valideyn alış-veriş zamanı sadə izahlar verməlidir. Məsələn, məhsulun alınması zamanı pulun verilməsi və qarşılığında əşyanın əldə olunması prosesi uşağa mübadilə anlayışını təbii şəkildə öyrədir. Bu mərhələdə əsas məqsəd pulun mövcudluğunu və onun məhdud resurs olduğunu anlamağa başlamaqdır.
6-8 yaş dövrü: cib pulu və seçim mədəniyyətinin formalaşması
Bu yaş dövrü uşaqların maliyyə müstəqilliyinə ilk addım atdığı mərhələdir. Cib pulu sistemi burada əsas tədris vasitəsinə çevrilir. Ən vacib prinsip müntəzəmlik və sabitlikdir. Uşağın müəyyən aralıqlarla eyni məbləği alması ona planlaşdırma vərdişi qazandırır. Bu yaşda uşaqlar artıq anlayırlar ki, bir şeyi seçmək digərindən imtina etmək deməkdir. Üç zərf sistemi bu mərhələ üçün xüsusilə effektivdir. Xərcləmə, yığım və paylaşma bölmələri uşağa pulun yalnız istehlak vasitəsi olmadığını, həm də gələcək üçün planlaşdırma və sosial məsuliyyət vasitəsi olduğunu göstərir. Bu dövrdə uşaqlar üçün ən vacib dərs seçimlərin nəticələri olduğu anlayışıdır.
9-12 yaş dövrü: büdcə düşüncəsinin və uzunmüddətli planlaşdırmanın başlanğıcı
Bu mərhələdə uşaqlar artıq daha abstrakt düşünə bilirlər və maliyyə anlayışları daha mürəkkəb formaya keçə bilər. Büdcə anlayışı sadə şəkildə təqdim edilməlidir. Uşağa müəyyən məbləği idarə etmək imkanı vermək, onu planlaşdırma və prioritetləşdirmə bacarıqlarını inkişaf etdirir. Eyni zamanda, əmək və mükafat anlayışını ayırmaq vacibdir. Gündəlik məsuliyyətlər ödənilməməli, əlavə tapşırıqlar isə əmək qarşılığında qiymətləndirilə bilər. Bu, uşağa dəyər və səy arasındakı əlaqəni öyrədir. Bu yaşda mürəkkəb faiz kimi anlayışların sadə izahı belə uşaqlarda uzunmüddətli maliyyə düşüncəsinin əsasını qoya bilər.
13-16 yaş dövrü: real maliyyə dünyasına keçid
Yeniyetməlik dövrü artıq nəzəriyyədən praktikaya keçid mərhələsidir. Bu yaşda uşaqlar real maliyyə alətləri ilə tanış olmalıdırlar. Bank hesabı və debet kartı kimi vasitələr maliyyə məsuliyyətini real mühitdə öyrənmək üçün mühüm imkan yaradır. Yeniyetmə artıq yalnız xərcləyən deyil, eyni zamanda planlaşdıran və qərar verən şəxsə çevrilir. Kredit anlayışı bu mərhələdə xüsusi diqqət tələb edir. Yeniyetməyə borcun gələcək gəlir hesabına qurulan sistem olduğu izah edilməlidir. Eyni zamanda vergilər və dövlət maliyyə sistemi haqqında ilkin biliklər sosial şüurun formalaşmasına kömək edir. İnvestisiya anlayışının ilkin səviyyədə təqdim edilməsi isə uzunmüddətli maliyyə düşüncəsinin formalaşmasına xidmət edir.
