İnsanın daxili aləmi çox vaxt zahirdən görünməyən, lakin gündəlik həyatın hər anına təsir edən səssiz bir məkan kimidir. Bu məkanda bəzən bizi qoruyan, bəzən isə bizi zəiflədən bir səs daim danışır. O səs hər hadisəni şərh edir, hər qərara qiymət verir, hər uğuru və ya uğursuzluğu öz filtrindən keçirir. Ən maraqlısı isə budur ki, biz bu səsi o qədər uzun müddət dinləmişik ki, onun varlığını artıq ayrıca bir düşüncə kimi deyil, sanki həqiqətin özü kimi qəbul etməyə başlamışıq.
Bu daxili monoloq bəzən çox sərt olur. O, insana kifayət qədər yaxşı olmadığını pıçıldayır, başqalarının onu mütləq mühakimə etdiyini inandırmağa çalışır, ən kiçik səhvi belə böyüdərək gələcəyin tamamilə uğursuz olacağını iddia edir. Halbuki bu fikirlər reallığın özü deyil, yalnız onun təhrif olunmuş interpretasiyasıdır. Müasir psixologiyada bu cür avtomatik və dağıdıcı düşüncələr çox vaxt koqnitiv təhriflər kimi izah olunur. Onlar insanın hadisələri obyektiv deyil, emosional və qərəzli şəkildə qavramasına səbəb olur.
Bu düşüncə nümunələri insanın xarakteri deyil. Onlar öyrənilmiş reaksiyalardır. Çox vaxt uşaqlıq dövründə eşidilən sözlər, qəbul edilən tənqidlər və yaşanan emosional təcrübələr zamanla daxili səsə çevrilir. Bu səs isə illər keçdikcə daha inandırıcı, daha avtomatik və daha təsirli olur. Lakin vacib bir həqiqət var ki, bu səs dəyişməz deyil.
Daxili tənqidçinin gizli iş mexanizmi
Daxili tənqidçi çox vaxt insanın özünü qoruma mexanizmi kimi formalaşır. O, sanki insanı mümkün uğursuzluqlardan əvvəlcədən xəbərdar etməyə çalışır. Lakin bu qoruma forması zamanla sərtləşir və insanı inkişafdan çox, özünə inamsızlığa aparan bir gücə çevrilir.
Bəzən bu səs hadisələri olduğundan daha dramatik göstərir. Kiçik bir səhv böyük fəlakət kimi hiss edilir, adi bir susqunluq şəxsi rədd edilmə kimi yozulur, başqalarının neytral davranışı isə mənfi münasibət kimi qəbul edilir. İnsan getdikcə öz düşüncələrinin içində sıxışır və reallığı onların prizmasından görməyə başlayır.
Təhrif olunmuş düşüncə nümunələrinin formaları
Dağıdıcı düşüncə formaları hər zaman açıq və kəskin görünmür. Bəzən onlar çox incə şəkildə, gündəlik düşüncələrimizin içinə qarışır. Bəzi hallarda insan bir hadisənin ən pis nəticəsini əvvəlcədən qəbul edir və onu qaçılmaz kimi yaşayır. Bu zaman gələcək sanki artıq yazılmış bir ssenariyə çevrilir və insan özünü həmin ssenarinin passiv izləyicisi kimi hiss edir.
Digər hallarda insan başqalarının düşüncələrini təxmin etməyə çalışır. Qarşı tərəfin susqunluğu və ya davranışı haqqında sübut olmadan nəticə çıxarır və bu nəticəni həqiqət kimi qəbul edir. Bu isə emosional gərginliyi artırır və münasibətlərdə yanlış anlaşılmalara yol açır. Bəzən insan baş verən hadisəni yalnız bir detal üzərindən qiymətləndirir. Məsələn, çoxlu müsbət rəy olsa belə, bir tənqid bütün ümumi təəssüratı kölgədə qoyur. Beləliklə, balans pozulur və insan özünü yalnız mənfi tərəfdən görməyə başlayır.
Digər bir yayılmış hal isə daimi müqayisədir. İnsan öz daxili dünyasını, yorğunluqlarını və qeyri kamilliklərini başqasının sosial görüntüsü ilə müqayisə edir. Bu müqayisə isə demək olar ki, həmişə ədalətsiz nəticələr yaradır. Bütün bu düşüncə formalarının ortaq cəhəti ondan ibarətdir ki, onlar reallığı sadələşdirir və emosional olaraq daha ağır bir formaya salır.
Daxili tənqidçinin yaranması
Daxili tənqidçi təsadüfi şəkildə yaranmır. Onun kökləri çox vaxt insanın ilk sosial mühitinə gedib çıxır. Uşaqlıq dövründə eşidilən tələblər, müqayisələr, tənqidlər və gözləntilər zamanla daxili dialoqun əsas strukturuna çevrilir. Əgər bir uşaq tez tez kifayət qədər yaxşı olmadığını eşidibsə, bu fikir zamanla onun özünü qiymətləndirmə sisteminin bir hissəsinə çevrilə bilər. Əgər uğur yalnız mükəmməlliklə əlaqələndirilibsə, insan böyüdükcə səhvlərə qarşı daha dözümsüz olur.
Beləliklə, daxili tənqidçi əslində keçmişdən gələn səslərin daxili versiyasıdır. O, insanın öz səsi kimi görünür, lakin çox vaxt başqalarının illər əvvəl söylədiyi sözlərin psixoloji davamıdır. Bu həqiqəti anlamaq çox vacibdir. Çünki insan bu nöqtədə ilk dəfə olaraq öz düşüncələrini mütləq həqiqət kimi deyil, öyrənilmiş bir model kimi görməyə başlayır.
Toksik fikirlərlə işləməyin yolları
Daxili tənqidçi ilə işləmək onunla mübarizə aparmaq deyil, onun təsirini anlamaq və zəiflətmək deməkdir. İlk addım düşüncəni tanımaqdır. İnsan öz daxilində yaranan səsi müşahidə etməyi öyrəndikdə, onunla arasında məsafə yaranır. Bu məsafə azadlığın başlanğıcıdır.
Sonra düşüncənin doğruluğunu yoxlamaq mərhələsi gəlir. Burada insan özünə sadə, lakin güclü suallar verə bilər. Bu fikri dəstəkləyən real sübut varmı. Əksini göstərən faktlar nələrdir. Mən bu vəziyyətdə bir dostuma nə deyərdim. Bu suallar düşüncənin emosional gücünü azaldır və onu daha obyektiv müstəviyə gətirir.
Növbəti mərhələ düşüncənin yenidən formalaşdırılmasıdır. Mütləq və sərt ifadələr daha yumşaq və realist yanaşmalarla əvəz olunur. Məsələn, hər şeyi həmişə səhv edirəm kimi düşüncə daha real bir forma alaraq konkret vəziyyətlə məhdudlaşır və inkişaf imkanı yaradır.
Bəzən isə düşüncələrə tam inanmaq əvəzinə onları sadəcə müşahidə etmək kifayət edir. İnsan öz beynində yaranan fikirləri fakt kimi deyil, sadəcə zehni hadisə kimi gördükdə onların təsiri azalır. Bu yanaşma daxili azadlığı artırır və emosional sabitlik yaradır.
Ən vacib mərhələlərdən biri isə özünə qarşı şəfqət hissinin inkişafıdır. İnsan özünü yalnız nəticələrinə görə deyil, həm də insan olduğu üçün qəbul etməyi öyrəndikdə daxili tənqidçinin səsi zəifləməyə başlayır. Bu yanaşma zəiflik deyil, əksinə psixoloji gücün ən incə formalarından biridir.
Toksik fikirlər insanın kimliyi deyil. Onlar sadəcə öyrənilmiş düşüncə yollarıdır və dəyişdirilə bilər. Daxili tənqidçi isə tamamilə susmalı deyil, lakin onun səsi həyatın yeganə həqiqəti kimi qəbul edilməməlidir. Əgər bu düşüncələr gündəlik həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edirsə, peşəkar psixoloji dəstək çox daha dərin və davamlı dəyişikliklər yarada bilər.
Material psixoloq Yeganə Mikayılova tərəfindən hazırlanıb
Mənbələr:
- Burns, D. (1980). Feeling Good. William Morrow.
- Neff, K. (2011). Self-Compassion. William Morrow.
- Hayes, S.C. et al. (1999). Acceptance and Commitment Therapy. Guilford Press.
- APA — apa.org
