Pul haqqında düşüncələrimiz təsadüfən formalaşmır. Uşaqlıqdan ailədən, cəmiyyətdən, məktəbdən və sosial mühitdən eşitdiyimiz fikirlər zaman keçdikcə maliyyə psixoloqlarının “pul ssenariləri” adlandırdığı dərin inanclara çevrilir. Bu inanclar çox vaxt şüurlu şəkildə hiss olunmur, lakin insanın maliyyə davranışına büdcə planlaşdırması və ya investisiya haqqında bildiyi nəzəri məlumatlardan daha güclü təsir göstərir.
Bu düşüncələrin bəzisi insana müvəqqəti emosional rahatlıq verir. Onlar narahatlığı azaldır, mürəkkəb həyat hadisələrini sadə izahlarla mənalandırmağa kömək edir və özünə hörməti qoruyur. Məhz buna görə də belə inanclar illərlə dəyişmədən qala bilir. Lakin qısa müddətli rahatlıq verən bu yanaşma uzunmüddətli perspektivdə maliyyə inkişafının qarşısını alan görünməz maneəyə çevrilir.
“Varlılar sərvətlərini oğurlayıblar”
Bu düşüncənin müəyyən tarixi əsasları ola bilər. İqtisadi bərabərsizliyin mövcudluğu danılmazdır və bəzi sərvətlərin ədalətsiz yollarla əldə edildiyi faktını da inkar etmək olmaz. Buna görə də sərvətin formalaşmasının bəzi üsullarını tənqid etmək tamamilə əsaslıdır.
Lakin bu fikir bütün varlı insanlara şamil edildikdə artıq reallığı əks etdirmir və başqa bir psixoloji funksiyanı yerinə yetirməyə başlayır. Belə olan halda insan sərvəti mənəvi baxımdan arzuolunmaz hesab edir və nəticədə maliyyə rifahına can atmaq ehtiyacı da zəifləyir.
Əgər insan şüuraltı səviyyədə böyük sərvətin yalnız vicdansız yollarla qazanıldığına inanırsa, o zaman maliyyə uğurunu istəsə belə, daxildə bu məqsədə müqavimət göstərməyə başlayır. Çünki onun üçün varlanmaq vicdanla ziddiyyət təşkil edən bir seçim kimi görünür.
“Pul insanı korlayır”
Bu fikir çox zaman həyatda rast gəlinən konkret nümunələrdən yaranır. Həqiqətən də, maliyyə imkanları artdıqdan sonra davranışı dəyişən insanlar var. Lakin ayrı ayrı hadisələr bütün insanlara aid ümumi nəticəyə çevrildikdə artıq obyektivlik itir.
Maliyyə psixologiyası isə başqa mənzərə göstərir. Pul insanın xarakterini dəyişmir. O, sadəcə mövcud xüsusiyyətləri daha aydın şəkildə üzə çıxarır.
Səxavətli insan daha çox qazandıqda daha çox paylaşmaq imkanına malik olur. Məsuliyyətli insan daha böyük layihələr həyata keçirə bilir. Nəzarət etməyə meyilli biri isə bu xüsusiyyətini daha güclü şəkildə göstərə bilər. Başqa sözlə desək, pul insanı dəyişdirən vasitə deyil, onun daxili keyfiyyətlərini böyüdən bir amildir.
“Mən böyük pula layiq deyiləm”
Bu inanc nadir hallarda açıq şəkildə səsləndirilir. Əksər hallarda o, davranışlarda özünü göstərir. İnsan öz əməyinin dəyərini daim aşağı qiymətləndirir, yüksək qonorar tələb etməkdən çəkinir, böyük məbləğ qəbul edərkən narahatlıq hiss edir və ya qarşısına çıxan maliyyə imkanlarını özü də fərq etmədən əldən verir.
Belə düşüncələrin kökü çox vaxt uşaqlıq illərinə gedib çıxır. Bir çox insanlar böyüyərkən təvazökarlığın ambisiyadan üstün tutulduğu, çox şey istəməyin ayıb sayıldığı və insanın öz yerini bilməsinin ən böyük fəzilət olduğu fikirləri ilə formalaşırlar. İllər keçsə də, bu mesajlar şüuraltında qalır və insanın maliyyə qərarlarına təsir etməyə davam edir.
“Çox pulum olsa, pis insan olaram”
Bu inanc maliyyə uğuru ilə mənəvi keyfiyyətləri qarşı qarşıya qoyan yanlış düşüncədən qaynaqlanır. Sanki insan varlandıqca xeyirxahlığını, mərhəmətini və səxavətini itirməyə məcburdur. Halbuki reallıq tam fərqlidir.
Maddi imkanların artması əksər hallarda insanın yaxşılıq etmək imkanlarını da genişləndirir. Valideynlərə dəstək olmaq, övladlara daha yaxşı şərait yaratmaq, xeyriyyə layihələrini maliyyələşdirmək və yeni iş yerləri açmaq üçün daha çox resurs yaranır. Pul insanın mənəviyyatını müəyyən etmir. O, sadəcə seçim imkanlarını artırır.
“Pul mənəviyyata ziddir”
Bu düşüncə xüsusilə maddi rifahla mənəviyyatın bir birinə zidd göstərildiyi mühitlərdə geniş yayılıb. Lakin dünyanın bir çox mənəvi ənənələrinə nəzər saldıqda fərqli mənzərə ortaya çıxır. Problem pulun özündə deyil. Problem pula həddindən artıq bağlılıqda, tamahkarlıqda və maddi dəyərlərin insanın həyatında yeganə məqsədə çevrilməsindədir.
İnsan həm böyük sərvət sahibi olaraq, həm də məhdud gəlirlə yaşayaraq yüksək mənəvi dəyərlərə sahib ola bilər. Eyni zamanda yoxsulluq da avtomatik şəkildə insanı daha mərhəmətli və ya daha vicdanlı etmir.
Bu inancların arxasında hansı psixoloji səbəblər dayanır
Bu düşüncələrin hamısı fərqli görünsə də, eyni məqsədə xidmət edir. Onlar insanın mövcud maliyyə vəziyyətini daxildə qəbul etməsini asanlaşdırır, arzularla reallıq arasındakı ziddiyyətin yaratdığı ağrını azaldır və dəyişikliklə bağlı qorxularla üzləşmək ehtiyacını müvəqqəti olaraq aradan qaldırır.
Uğursuzluq qorxusu, uğur qazanmaq qorxusu, yaxın münasibətlərin dəyişəcəyindən narahat olmaq və ya başqalarının qınağı ilə qarşılaşmaq ehtimalı belə inanclar vasitəsilə gizlədilə bilir.
Bu inancları necə dəyişmək olar
İlk addım həmin düşüncələri özünü ittiham etmədən görməkdir. Bu inanclar insanı nə zəif edir, nə də ağılsız göstərir. Onlar sadəcə ailədən və cəmiyyətdən gələn uzun illərin təsiri nəticəsində formalaşıb.
Növbəti addım həmin düşüncələrin haradan gəldiyini araşdırmaqdır. Bu fikri ilk dəfə kimdən eşitmisiniz? O dövrdə bu inanc hansı məqsədə xidmət edirdi? Bu gün də eyni dərəcədə doğrudurmu?
Bundan sonra həmin düşüncəni reallıqla müqayisə etmək vacibdir. Doğrudanmı bütün varlı insanlar vicdansızdır? Yoxsa əks nümunələr də tanıyırsınız? Maliyyə baxımından uğurlu olduğu halda xeyirxahlığını və dürüstlüyünü qoruyan insanlar varmı?
Son mərhələdə isə insan öz dəyərlərinə uyğun yeni bir inanc formalaşdıra bilər. Məsələn, belə bir fikir əvvəlki məhdudlaşdırıcı düşüncəni əvəz edə bilər: “Mən həm maliyyə baxımından uğurlu, həm də vicdanlı, səxavətli və xeyirxah insan ola bilərəm. Bu anlayışlar bir birinə zidd deyil.”
Pul haqqında dağıdıcı inanclardan azad olmaq tamahkar olmaq demək deyil. Bu, yoxsulluğu mənəvi üstünlük kimi qəbul etməyi dayandırmaq, öz potensialını məhdudlaşdıran düşüncələri geridə qoymaq və günahkarlıq hissi yaşamadan daha firavan həyat arzulamağa özünə icazə vermək deməkdir.
Mənbələr:
- Klontz, B., & Klontz, T. Mind Over Money: Overcoming the Money Disorders That Threaten Our Financial Health. Crown Business, 2009.
- Chatzky, J. Women With Money. Grand Central Publishing, 2019.
- Stanley, T.J., & Danko, W.D. The Millionaire Next Door. Longstreet Press, 1996.
- Mullainathan, S., & Shafir, E. Scarcity: Why Having Too Little Means So Much. Times Books, 2013.
