«Arıqlayanda gözəl paltar alacağam». «İpotekanı tam ödəyəndə səyahət edəcəyəm». «Uşaqlar böyüyəndən sonra nəhayət özümə vaxt ayıracağam». «Daha yaxşı iş tapanda xoşbəxt olacağam».
Bu cümlələr demək olar ki, hər birimizin həyatında ən azı bir dəfə səsləndirdiyi və ya eşitdiyi fikirlərdir. İlk baxışdan onlar tamamilə məntiqli görünür, çünki insan gələcəyi planlaşdırmağa, məqsədlər qoymağa və həyatını müəyyən mərhələlər üzrə qurmağa meyllidir. Lakin bu cür düşüncələrin arxasında bəzən çox incə, lakin son dərəcə təsirli bir psixoloji mexanizm gizlənir. Bu mexanizm insanı gələcəyə hazırlamaq adı altında onu bu gündən uzaqlaşdırır və nəticədə həyatın ən dəyərli anları yaşanmaq əvəzinə gözləmə rejimində keçir.
Məhz buna görə psixoloqlar son illərdə «gecikdirilmiş həyat sindromu» anlayışına daha çox diqqət ayırmağa başlayıblar. Bu termin insanın həqiqi həyatının, sevincinin, arzularının və şəxsi xoşbəxtliyinin yalnız müəyyən şərtlər yerinə yetirildikdən sonra başlayacağına dair inancını təsvir edir. Belə insanlar adətən fərqinə varmadan həyatlarını iki hissəyə bölürlər. Birinci hissə hazırlıq mərhələsi hesab olunur və bu mərhələdə onlar çalışır, gözləyir, qənaət edir, özlərini məhdudlaşdırır və daim gələcəyə yönəlirlər. İkinci hissə isə onların təsəvvüründə yerləşən ideal həyatdır və həmin həyatın nə vaxtsa başlayacağına inanırlar. Problem ondadır ki, bu sərhəd çox vaxt daim yerini dəyişir və insan ona yaxınlaşdığını düşündükcə o daha da uzaqlaşır.
Nəticədə illər keçdikcə insan özünü qəribə bir vəziyyətin içində tapır. O, sanki yaşamaq üçün hazırlaşır, lakin yaşamağın özünə vaxt ayırmır. O, gələcəkdə daha xoşbəxt olmaq üçün çalışır, lakin bu günün sevincindən imtina edir. O, daha yaxşı günlərin gələcəyinə inanır, lakin artıq yaşadığı günlərin də həyatının bir hissəsi olduğunu unudur. Halbuki həyat heç vaxt gələcəkdə başlamır. Həyat hər zaman indi baş verir və onu davamlı olaraq sonraya saxlamaq insanı görünməz şəkildə ən vacib sərvətindən, yəni yaşanmış zamandan məhrum edir.
Bu nümunə haradan gəlir?
Həyatı təxirə salmaq sadəcə vərdiş və ya xarakter xüsusiyyəti deyil. Əksər hallarda bu davranışın kökündə uşaqlıqdan formalaşmış inanclar, sosial gözləntilər və insanın özü haqqında yaratdığı təsəvvürlər dayanır. Maraqlıdır ki, bir çox insanlar həyatlarını niyə davamlı şəkildə gözləmə rejimində keçirdiklərini izah etməkdə çətinlik çəksələr də, onların davranışlarını analiz etdikdə müəyyən psixoloji qanunauyğunluqlar aydın şəkildə görünməyə başlayır.
Bu səbəblərdən biri perfeksionizmdir. Perfeksionizm çox vaxt uğura aparan keyfiyyət kimi təqdim olunsa da, reallıqda o, insanın hərəkətə keçməsinin qarşısını alan ən güclü maneələrdən birinə çevrilə bilir. Çünki perfeksionist düşüncə tərzinə sahib olan insanlar üçün başlamaq kifayət etmir, onlar mükəmməl şəraitdə başlamaq istəyirlər. Daha çox pul, daha çox vaxt, daha yaxşı görünüş, daha yüksək peşəkarlıq səviyyəsi və ya daha əlverişli imkanlar əldə olunana qədər gözləməyin məntiqli olduğuna inanırlar. Lakin həyatın paradoksu ondadır ki, ideal şərait demək olar ki, heç vaxt yaranmır və insan onu gözlədikcə illər sakitcə ötüb keçir.
Perfeksionizmlə yanaşı, uğursuzluq qorxusu da həyatı təxirə salmağın əsas səbəblərindən biri hesab olunur. Çünki insan hər hansı arzunu reallaşdırmağa cəhd etmədikdə onun uğursuzluğa çevrilməsi ehtimalı ilə də üzləşmir. Başqa sözlə desək, xəyal qurmaq təhlükəsizdir, çünki xəyalın nəticəsi yoxdur. Reallıq isə hər zaman müəyyən risk daşıyır. Yeni layihəyə başlamaq uğursuzluq ehtimalını da qəbul etmək deməkdir. Yeni münasibət qurmaq rədd edilmək ehtimalını da özü ilə gətirir. Məhz buna görə bəzi insanlar fərqinə varmadan gözləməyi seçirlər, çünki gözləmə onlara hərəkətdən daha təhlükəsiz görünür.
Bununla yanaşı, öz dəyərini müəyyən şərtlərlə əlaqələndirmək də gecikdirilmiş həyat sindromunun formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bir çox insan xoşbəxtliyi, rahatlığı və hətta özünə qayğını belə qazanılmalı mükafat kimi qəbul edir. Onlar düşünürlər ki, əvvəlcə müəyyən nəticələr əldə etməli, yalnız bundan sonra gözəl geyinməyə, səyahət etməyə, dincəlməyə və ya sadəcə həyatdan zövq almağa haqq qazanacaqlar. Belə düşüncə tərzi insanı davamlı olaraq özünün gələcək versiyası ilə müqayisə etməyə məcbur edir və nəticədə bu günkü şəxsiyyətinin dəyəri kölgədə qalır.
Mənbə:
- Brown, B. (2010). The Gifts of Imperfection.
