Müasir tibbdə D vitamini sadəcə vitamin kimi deyil, daha çox prohormon kimi qiymətləndirilir. Bu fərq olduqca vacibdir, çünki D vitamini digər vitaminlərin böyük hissəsindən tamamilə fərqli mexanizmlə fəaliyyət göstərir. Əksər vitaminlər əsasən qida vasitəsilə qəbul edilməlidir, lakin D vitamini insan orqanizmi tərəfindən günəş işığının təsiri altında sintez olunur. Məhz buna görə də alimlər onu hormonal sistemlə sıx əlaqəli maddə hesab edirlər.
Dərinin ultrabənövşəyi (UVA/UVB) şüaları ilə təması zamanı orqanizmdə D3 vitamini, yəni xolekalsiferol yaranır. Daha sonra bu maddə qaraciyərdə 25 hidroksi D vitamini formasına çevrilir. Məhz laborator analizlərdə ölçülən əsas göstərici də budur. Son mərhələdə isə böyrəklərdə aktiv forma olan 1,25 dihidroksi D vitamini, başqa sözlə kalsitriol əmələ gəlir. Bu aktiv forma orqanizmdə yüzlərlə bioloji prosesdə iştirak edir.
Ən maraqlı məqamlardan biri isə D vitamini reseptorlarının demək olar ki, bütün toxumalarda aşkarlanmasıdır. Bu reseptorlar immun hüceyrələrində, əzələlərdə, sümük toxumasında, beyində və hətta ürək damar sistemində mövcuddur. Bu fakt D vitamininin niyə yalnız sümük sağlamlığı ilə deyil, ümumi sağlamlıq, enerji səviyyəsi, immun müdafiə və emosional vəziyyətlə də əlaqələndirildiyini izah edir.
Son illərdə aparılan çoxsaylı elmi araşdırmalar göstərir ki, D vitamini orqanizmdə yalnız kalsium balansını tənzimləmir. O, həmçinin iltihabi proseslərin idarə olunmasında, immun cavabın formalaşmasında və hüceyrələrin normal fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Məhz buna görə müasir həyat tərzində D vitamini çatışmazlığı təkcə mövsümi problem deyil, qlobal sağlamlıq məsələsi kimi qəbul edilir.
D vitamini çatışmazlığı niyə bu qədər geniş yayılıb
Paradoksal görünə bilər ki, günəşli planetdə yaşayan milyonlarla insan D vitamini çatışmazlığından əziyyət çəkir. Lakin müasir həyat tərzi bu vəziyyəti tamamilə izah edir. “Nutrients” jurnalında dərc olunan araşdırmalara görə Avropa və ABŞ-da yetkin insanların təxminən 40 faizində D vitamini səviyyəsi normadan aşağıdır. Bu göstərici bəzi regionlarda daha da yüksək ola bilər.
Problemin əsas səbəblərindən biri insanların günün böyük hissəsini qapalı məkanlarda keçirməsidir. Müasir şəhər həyatı ofislər, avtomobillər, ticarət mərkəzləri və evlər arasında davam edir. İnsan bədəni isə D vitamini istehsal etmək üçün birbaşa günəş işığına ehtiyac duyur. Günəşlə təmas azaldıqda orqanizmin təbii sintez imkanları da zəifləyir.
Digər mühüm amil günəşdən qoruyucu vasitələrin istifadəsidir. Dermatoloqların tövsiyə etdiyi SPF məhsulları dəri sağlamlığı və erkən yaşlanmanın qarşısını almaq baxımından son dərəcə vacibdir. Lakin bu məhsullar eyni zamanda UVB şüalarının dəriyə nüfuz etməsini azaldır. Nəticədə D vitamini sintezi də zəifləyir. Burada balansın qorunması əsas məsələ hesab olunur.
Coğrafi mövqe də böyük rol oynayır. Şimal en dairələrində yerləşən ölkələrdə payız və qış aylarında günəş şüalarının bucağı dəyişdiyi üçün UVB şüalanması kifayət etmir. İnsan gün ərzində saatlarla açıq havada olsa belə, orqanizm lazımi miqdarda D vitamini istehsal edə bilmir. Bu səbəbdən soyuq mövsümlərdə çatışmazlıq riski daha da artır.
Dərinin rəngi də D vitamini sintezinə təsir göstərir. Melanin ultrabənövşəyi şüaları müəyyən qədər bloklayır və bu, tünd dərili insanlarda D vitamini istehsalını azalda bilər. Eyni səviyyəyə çatmaq üçün daha uzun müddət günəş altında qalmaq tələb olunur.
Yaş faktoru da nəzərə alınmalıdır. İnsan yaşı artdıqca dəri D vitaminini daha zəif sintez etməyə başlayır. Buna görə yaşlı insanlarda çatışmazlıq daha tez müşahidə edilir və sümük problemləri ilə yanaşı ümumi zəiflik hissi də daha çox ortaya çıxır.
Müasir həyat ritmi, ekran qarşısında keçən uzun saatlar, yuxu pozuntuları və balanssız qidalanma da bu problemin daha geniş yayılmasına səbəb olur. Nəticədə D vitamini çatışmazlığı artıq yalnız tibbi termin deyil, müasir həyatın görünməyən sağlamlıq problemlərindən birinə çevrilib.
D vitamini çatışmazlığının ən yayılmış simptomları
D vitamini çatışmazlığı uzun müddət ərzində heç bir açıq simptom vermədən inkişaf edə bilər. Bir çox insan illərlə özünü sadəcə yorğun hiss edir və bunun səbəbini stress, iş yükü və ya mövsümi halsızlıqla əlaqələndirir. Lakin bəzi əlamətlər orqanizmdə D vitamini səviyyəsinin aşağı olduğunu göstərə bilər.
Ən çox rast gəlinən simptomlardan biri davamlı yorğunluq və enerji çatışmazlığıdır. İnsan kifayət qədər yatmasına baxmayaraq özünü zəif və halsız hiss edə bilər. Gündəlik fəaliyyətlər daha ağır görünür və ümumi motivasiya azalır.
İmmun sisteminin zəifləməsi də diqqət çəkən əlamətlərdən biridir. D vitamini immun hüceyrələrinin fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Tez tez soyuqdəymə, respirator infeksiyalar və uzunmüddətli sağalma prosesi D vitamini çatışmazlığı ilə əlaqəli ola bilər. “BMJ” jurnalında yayımlanan metaanalizlər D vitamini əlavələrinin bəzi respirator infeksiyaların riskini azaltmağa kömək edə biləcəyini göstərib.
Sümük və əzələ ağrıları da olduqca xarakterik simptom hesab edilir. D vitamini kalsiumun mənimsənilməsində əsas rol oynadığı üçün onun çatışmazlığı sümük toxumasının zəifləməsinə səbəb ola bilər. Bəzi insanlarda bel ağrıları, ayaqlarda ağırlıq hissi və əzələ zəifliyi müşahidə olunur.
Emosional vəziyyətdə dəyişikliklər də diqqətdən yayınmamalıdır. Son illərdə aparılan araşdırmalar aşağı D vitamini səviyyəsi ilə depressiv simptomlar arasında əlaqə olduğunu göstərir. Xüsusilə payız və qış aylarında əhvalın pisləşməsi, emosional yorğunluq və motivasiya azalması müəyyən qədər D vitamini ilə bağlı ola bilər.
Saç tökülməsi, dəri problemləri və konsentrasiya çətinliyi kimi simptomlar da bəzi hallarda D vitamini çatışmazlığı ilə əlaqələndirilir. Əlbəttə ki, bu əlamətlər təkcə bir səbəbdən yaranmır, lakin uzunmüddətli narahatlıqlar zamanı laborator yoxlama aparmaq vacib hesab olunur.
D vitamini səviyyəsini necə yoxlamaq olar
D vitamini səviyyəsini dəqiq müəyyən etməyin yeganə etibarlı yolu qan analizidir. Bunun üçün 25 hidroksi D vitamini, yəni 25(OH)D testi aparılır. Bu analiz hazırda demək olar ki, bütün laboratoriyalarda mövcuddur və D vitamini statusunun qiymətləndirilməsi üçün qlobal standart hesab olunur.
Endokrinoloji Cəmiyyətin məlumatlarına əsasən nəticələrin interpretasiyası təxminən belə qiymətləndirilir:
- 20 nq/ml-dən aşağı göstərici ciddi çatışmazlıq hesab olunur
- 20 ilə 29 nq/ml arası göstərici qeyri kifayət səviyyə kimi qəbul edilir
- 30 ilə 100 nq/ml arası kifayət qədər normal hesab olunur
Bir çox mütəxəssis isə optimal sağlamlıq üçün 40 ilə 60 nq/ml aralığını daha uyğun hesab edir. Bununla belə, fərdi yanaşma vacibdir və nəticələr yaşa, sağlamlıq vəziyyətinə, həyat tərzinə və yanaşı xəstəliklərə əsasən dəyərləndirilməlidir.
Həkimlər xüsusilə qış aylarında, xronik yorğunluq yaşayan insanlarda, menopauza dövründə olan qadınlarda, hamiləlik zamanı və immun sistemi zəif olan şəxslərdə D vitamini səviyyəsinin yoxlanılmasını tövsiyə edirlər.
D vitamini çatışmazlığını necə aradan qaldırmaq olar
D vitamini çatışmazlığının korreksiyası fərdi yanaşma tələb edir. Milli Sağlamlıq İnstitutunun məlumatlarına görə 19 ilə 70 yaş arasında olan yetkin insanlar üçün rəsmi gündəlik norma təxminən 600 IU hesab olunur. Lakin müasir araşdırmalar göstərir ki, bir çox insan üçün bu göstərici optimal səviyyəni qorumaq baxımından kifayət etmir.
Praktik tibbdə profilaktik məqsədlə gündəlik 1000 ilə 2000 IU arasında D3 vitamini təyin edilir. Əgər laborator analizlər ciddi çatışmazlıq göstərirsə, bəzi hallarda daha yüksək dozalar istifadə oluna bilər. Bununla belə, yüksək dozaların mütləq həkim nəzarəti altında qəbul edilməsi vacibdir.
Ən effektiv forma D3 vitamini, yəni xolekalsiferol hesab olunur. Araşdırmalar göstərir ki, D3 forması D2 vitamini ilə müqayisədə qanda səviyyəni daha effektiv yüksəldə bilir. D vitamini yağda həll olunan vitamin olduğuna görə onu yağ tərkibli qida ilə birlikdə qəbul etmək tövsiyə olunur. Məsələn avokado, zeytun yağı, yumurta və ya qoz kimi məhsullarla birlikdə qəbul edildikdə mənimsənilmə daha yaxşı ola bilər.
Son illərdə K2 vitamini ilə birlikdə qəbul mövzusu da geniş müzakirə edilir. Xüsusilə yüksək dozalı D vitamini istifadəsi zamanı bəzi mütəxəssislər K2 vitamininin də əlavə edilməsini tövsiyə edir. Bunun əsas səbəbi kalsium metabolizmasının daha balanslı şəkildə idarə olunmasına dəstək verməsidir.
Bununla yanaşı, əlavələr heç vaxt sağlam həyat tərzini tam əvəz etmir. Gün ərzində açıq havada vaxt keçirmək, balanslı qidalanmaq, keyfiyyətli yuxu və fiziki aktivlik D vitamini balansının qorunmasında mühüm rol oynayır.
Müasir dövrdə D vitamini artıq sadəcə bir vitamin deyil, ümumi sağlamlıq və həyat keyfiyyəti ilə birbaşa əlaqəli mühüm element kimi qəbul edilir. Özünü davamlı yorğun hiss edən, tez xəstələnən və enerjisinin azaldığını düşünən insanlar üçün bəzən cavab məhz bir qan analizində gizlənə bilər.
Mənbələr
Holick, M.F. (2007). New England Journal of Medicine. doi.org/10.1056/NEJMra070553
NIH Pəhriz Əlavələri Ofisi — ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional
Amrein, K. et al. (2020). Nutrients. doi.org/10.3390/nu13103562
