Sevgi çox zaman təsadüf kimi görünür. İnsanlar adətən düşünürlər ki, kimisə sevmək, kiməsə bağlanmaq, kiminsə yanında özünü təhlükəsiz və ya əksinə narahat hiss etmək yalnız xarakter fərqləri, uyğunluq və ya münasibətin cari gedişi ilə bağlıdır. Lakin psixologiyanın son onilliklər ərzində üzərində ən çox dayandığı mövzulardan biri göstərir ki, sevginin necə yaşandığı sadəcə bugünkü seçimlərimizin nəticəsi deyil.
Bizim yaxınlığa münasibətimiz, ayrılığa verdiyimiz emosional reaksiya, tərk edilməkdən qorxma səviyyəmiz, hətta kimlərə çəkildiyimiz belə çox erkən yaşlarda formalaşan görünməz bir daxili sistemin təsiri altındadır. Məhz bu sistem psixologiyada bağlanma nəzəriyyəsi adlanır. Bu nəzəriyyə izah edir ki, insanın ilk emosional əlaqələri onun beynində və psixikasında sevginin nə demək olduğuna dair dərin bir xəritə yaradır.
Uşaqlıqda qayğı, təhlükəsizlik, qəbul və emosional cavab necə təcrübə olunursa, yetkin yaşda romantik münasibətlər də çox vaxt həmin görünməz ssenari üzrə qurulur. Bir sözlə, biz yalnız bir insanı sevmirik. Biz eyni zamanda uşaqlıqda öyrəndiyimiz sevgi modelini təkrar yaşayırıq.
Bağlanma nəzəriyyəsi haradan gəlir
Bağlanma nəzəriyyəsinin elmi təməli britaniyalı psixiatr John Bowlby tərəfindən XX əsrin ortalarında formalaşdırılmışdır. Onun əsas fikri olduqca sadə, lakin psixologiya üçün inqilabi idi. Bowlby hesab edirdi ki, körpə yalnız fiziki qidalanmaya deyil, emosional təhlükəsizlik təmin edən bir və ya bir neçə əsas qayğıçıya bioloji şəkildə bağlanmağa proqramlaşdırılmışdır. Bu bağ sadəcə sevgi hissi deyil, həyatda qalmaq üçün fundamental psixoloji mexanizmdir.
Əgər uşaq qorxduğu zaman sakitləşdirilirsə, ağladığı zaman cavab alırsa, ehtiyac duyduğu anda emosional mövcudluq hiss edirsə, onun beynində dünya haqqında müəyyən bir nəticə yaranır: insanlar güvənlidir, yaxınlıq təhlükəli deyil, ehtiyaclarımı ifadə edə bilərəm. Əgər bunun əksi baş verirsə, yəni qayğı qeyri-sabit, soyuq, rəddedici və ya qorxuducu olursa, uşaq başqa bir daxili nəticəyə gəlir: sevgi qeyri-müəyyəndir, yaxınlıq risklidir, ehtiyac bildirmək təhlükəli ola bilər.
Bu ilkin daxili nəticələr sonradan insanın münasibətlərdə istifadə etdiyi görünməz psixoloji şablona çevrilir. Bowlbynin nəzəriyyəsi daha sonra amerikalı inkişaf psixoloqu Mary Ainsworth tərəfindən genişləndirilmişdir. Onun məşhur “Yad vəziyyət” laboratoriya müşahidələri uşaqların ayrılıq və yenidən birləşmə anlarında göstərdiyi reaksiyaları sistemləşdirərək müxtəlif bağlanma nümunələrini müəyyən etmişdir. Sonrakı illərdə Cindy Hazan və Phillip Shaver bu modeli yetkin romantik münasibətlərə tətbiq edərək göstərdilər ki, uşaqlıqda qurulan emosional bağlanma strukturları sevgidə də eyni dərəcədə aktiv qalır.
Dörd bağlanma tərzi və sevginin dörd fərqli dili
Müasir psixologiya yetkin münasibətlərdə dörd əsas bağlanma tərzini ayırd edir. Bu tərzlər sadəcə davranış fərqi deyil. Bunlar insanın sevgini qəbul etmə, sevgini istəmə və sevgidə təhlükə hiss etmə üsuludur.
Etibarlı bağlanma: yaxınlığın sakit forması
Etibarlı bağlanma tərzi olan insanlar münasibətlərdə həm yaxınlığa, həm də fərdi sərhədlərə rahat yanaşırlar. Onlar sevgi içində boğulmadan yaxın ola bilir, eyni zamanda məsafəni faciə kimi yaşamırlar. Tərəfdaşın müvəqqəti məşğulluğu və ya fiziki uzaqlığı onlarda dərhal tərk edilmə panikası yaratmır. Çünki onların daxili sistemində belə bir inanc mövcuddur: mən sevilməyə layiqəm və yaxın olduğum insan tamamilə yox olmayacaq.
Bu insanlar münasibətdə oyun qurmağa, manipulyativ sınaqlara və ya süni soyuma nümayiş etdirməyə daha az ehtiyac duyurlar. Çünki onların sevgi təcrübəsi təhlükə üzərində deyil, qarşılıqlı etibar üzərində qurulur. Etibarlı bağlanma çox vaxt uşaqlıqda emosional cəhətdən ardıcıl qayğı görmüş insanlarda formalaşır. Yəni uşaq üçün sevgi həm mövcud, həm də proqnozlaşdırılan bir şey olmuşdur.
Narahat bağlanma: sevginin içində daimi həyəcan
Narahat bağlanma tərzi münasibətlərdə ən emosional yorucu nümunələrdən biridir. Bu insanlar sevgi istəyirlər, lakin sevgini aldıqları anda belə onun davamlılığından əmin ola bilmirlər. Mesaja gec cavab, tonun bir qədər dəyişməsi, diqqətin azalması, planın təxirə salınması belə onlarda daxili alarm sistemini işə sala bilir. Onların əsas psixoloji sualı adətən belə olur: məni həqiqətən sevir, yoxsa yavaş-yavaş uzaqlaşır?
Bu tərzin kökündə uşaqlıqda qeyri-ardıcıl emosional mövcudluq dayanır. Bir gün sevgi və yaxınlıq var, digər gün soyuqluq və əlçatmazlıq. Uşaq belə mühitdə sevgini sabit bir baza kimi deyil, itirilməsi mümkün olan bir resurs kimi öyrənir. Nəticədə yetkin yaşda münasibətlərdə həddindən artıq analiz, təsdiq ehtiyacı, qısqanclıq, tərk edilmə qorxusu və emosional hiperhəssaslıq yaranır. Bu insanlar çox sevirlər, lakin çox sevdikcə daha çox qorxurlar.
Qaçınan bağlanma: görünən soyuqluğun altında gizlənən müdafiə
Qaçınan bağlanma tərzi olan insanlara xaricdən baxdıqda onlar son dərəcə müstəqil, emosional olaraq nəzarətli və bəzən hissiz görünə bilərlər. Lakin bu, çox vaxt sevgiyə ehtiyacın olmaması deyil, sevgiyə ehtiyac göstərməyin təhlükəli öyrənilməsidir.
Belə insanlar yaxınlıq artdıqca geri çəkilə, münasibət ciddiləşdikcə işə, şəxsi məkana və ya susqunluğa sığına bilərlər. Onlar emosional asılılıq hissini zəiflik kimi yaşayırlar. Çünki erkən yaşlarda ehtiyac ifadə etdikdə adekvat cavab almamaq və ya rədd edilmək təcrübəsi yaşamış olurlar. Beləliklə psixika belə bir qərar verir: ən təhlükəsiz yol heç kimə çox ehtiyac duymamaqdır. Qaçınan bağlanma sevgisizlik deyil. Bu, nəzarət altında saxlanılan, ehtiyatla dozalanan və tam təslim olmaqdan çəkinən sevgidir.
Dezorqanizasiya olunmuş bağlanma: həm yaxınlaşmaq, həm qaçmaq istəyi
Ən mürəkkəb bağlanma modeli dezorqanizasiya olunmuş tərzdir. Bu insanlarda eyni anda iki zidd impuls yaşayır: yaxınlıq arzusu və yaxınlıq qorxusu. Onlar sevgi istəyirlər, lakin sevgi real olduqda narahatlıq yaşayırlar. Tərk edilməkdən qorxurlar, lakin çox yaxınlıq da onlarda təhlükə siqnalı yaradır.
Bu tərz adətən uşaqlıqda qayğıçının həm sevgi, həm də qorxu mənbəyi olduğu hallarda formalaşır. Uşaq təhlükəsizliyi onu qorxudan insanda axtarmağa məcbur qalır və nəticədə psixikada dərin bir ziddiyyət yaranır. Yetkin münasibətlərdə bu, tez-tez intensiv yaxınlaşma və qəfil emosional geri çəkilmə dövrləri ilə müşahidə olunur.
Bağlanma tərzi dəyişə bilərmi?
Ən sevindirici məqam budur ki, bağlanma tərzi daş üzərinə yazılmış hökm deyil. Psixologiya bu gün artıq təsdiqləyir ki, insanın emosional bağlanma sistemi həyat boyu müəyyən qədər plastiklik saxlayır. Bəli, uşaqlıq ssenarisi güclüdür, lakin bu ssenari yenidən yazıla bilər. Ən təsirli dəyişmə vasitələrindən biri düzəldici münasibət təcrübəsidir. Yəni insan ilk dəfə ardıcıl, sakit, emosional olaraq əlçatan bir münasibət yaşadıqda, onun daxili sistemi sevginin yalnız ağrı və qeyri-müəyyənlikdən ibarət olmadığını öyrənməyə başlayır. Təhlükəsiz münasibət tədricən beynin köhnə siqnallarını zəiflədir.
İkinci mühüm yol psixoterapiyadır. Xüsusilə bağlanma travmaları, uşaqlıq emosional yaraları və münasibət nümunələri ilə işləyən terapevtik yanaşmalar insanın avtomatik reaksiyalarını tanımasına və yenidən tənzimləməsinə kömək edir. Şüurlanma burada həlledici rol oynayır. İnsan hansı anda həqiqi təhlükəyə deyil, keçmişdən gələn köhnə qorxuya reaksiya verdiyini anlamağa başlayanda seçim imkanları genişlənir.
Araşdırmalar göstərir ki, insanların böyük bir qismi bağlanma tərzində sabitlik nümayiş etdirsə də, əhəmiyyətli münasibət təcrübələri və dərin psixoloji iş nəticəsində nəzərəçarpacaq dəyişiklik mümkündür. Bu isə o deməkdir ki, sevgi taleyin kor təkrarı olmaq məcburiyyətində deyil.
Bağlanma nəzəriyyəsinin ən düşündürücü tərəfi budur ki, biz çox zaman bizi xoşbəxt edəcək insanı deyil, bizə tanış gələn emosional atmosferi seçirik. Hətta o atmosfer bizi incitsə belə. Çünki psixika tanış olanı təhlükəsiz hesab etməyə meyllidir.Bu səbəbdən bəzən insan özü də anlamadan əlçatmaz partnyorlara çəkilir, qeyri-sabit münasibətləri ehtiras sanır, sakit sevgini isə darıxdırıcı hesab edir. Əslində isə məsələ sevginin keyfiyyətində deyil, sinir sisteminin tanıdığı emosional ritmdədir.
Yetkin münasibətlərdə həqiqi dəyişiklik yalnız doğru insanı tapmaqla başlamır. O, əvvəlcə insanın öz daxili bağlanma xəritəsini tanıması ilə başlayır. Çünki hansı sevgini axtardığımızı anlamadan, niyə eyni yaralara qayıtdığımızı da anlaya bilmirik. Bağlanma nəzəriyyəsi bizə çox incə, lakin güclü bir həqiqəti xatırladır: uşaqlıq sevgini necə qəbul etdiyimizi formalaşdırır, amma gələcək sevgini necə yaşayacağımızı tamamilə həll etmir. Şüur, sağlam münasibət təcrübəsi və emosional iş sayəsində insan sevginin içində ilk dəfə həqiqi təhlükəsizlik hissini öyrənə bilər. Və bəzən ən böyük yetkinlik məhz burada başlayır: artıq yalnız sevilmək deyil, sakit şəkildə sevilə bilməyə icazə verməkdə.
Mənbələr
Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss. Basic Books.
Hazan, C. & Shaver, P. (1987). Journal of Personality and Social Psychology. doi.org/10.1037/0022-3514.52.3.511
Mikulincer, M. & Shaver, P. (2016). Attachment in Adulthood. Guilford Press.
Psychology Today — Attachment — psychologytoday.com/us/basics/attachment
