Xronik Yorğunluq Sindromu, tibbi ədəbiyyatda qeyd olunan vəziyyət, uzun illər boyunca səhv anlaşılmış və kifayət qədər ciddi qəbul edilməmiş xəstəliklərdən biri kimi formalaşmışdır. Bu sindromun ətrafında yaranmış yanlış təsəvvürlər, xüsusilə sosial stereotiplərlə birləşərək, xəstələrin real fiziki və nevroloji vəziyyətini kölgədə qoymuşdur.
Uzun müddət ərzində bu diaqnozu alan insanlara, xüsusilə də statistik olaraq xəstələrin böyük hissəsini təşkil edən qadınlara, vəziyyətlərinin emosional zəiflik, depressiya və ya hətta gündəlik həyatdan qaçış kimi izah edildiyi dövrlər olmuşdur. Bu yanaşma yalnız tibbi baxımdan deyil, həm də insan hüquqları və xəstənin ləyaqəti baxımından ciddi yanlışlıq idi.
Müasir tibb isə bu baxışın köhnəldiyini və elmi əsaslara söykənmədiyini aydın şəkildə göstərir. XYS artıq ölçülə bilən bioloji dəyişikliklərlə müşahidə olunan, sinir sistemi, immun sistem və hüceyrə enerji mübadiləsi ilə bağlı kompleks pozuntularla xarakterizə edilən real nevroloji xəstəlik kimi qəbul edilir.
ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutları bu sindromu xronik və ciddi tibbi diqqət tələb edən xəstəliklər sırasına daxil etmişdir. Bu mövzu ilə bağlı elmi əsaslar NIH tərəfindən təqdim edilən məlumatlarda və Institute of Medicine tərəfindən 2015 ci ildə hazırlanmış geniş hesabatda ətraflı şəkildə izah olunmuşdur. CDC də bu vəziyyətin ciddi xronik xəstəlik olduğunu təsdiqləyir və onun sadə yorğunluqla qarışdırılmaması barədə xəbərdarlıq edir.
Adi yorğunluq və XYS arasındaki fərq
Gündəlik həyatda yorğunluq insanın təbii reaksiyasıdır. Fiziki fəaliyyət, emosional stress, yuxusuzluq və ya intensiv iş rejimi nəticəsində yaranan yorğunluq adətən istirahət və yuxu ilə aradan qalxır. Lakin ME və XYS vəziyyətində bu mexanizm işləmir və bu, sindromun ən vacib fərqləndirici cəhətidir. Bu xəstəliyin ən xarakterik və klinik baxımdan əsas simptomu yükdən sonra vəziyyətin kəskin pisləşməsidir. Bu hal post exertional malaise kimi tanınır və sadə yorğunluqdan tamamilə fərqlənir.
Burada məsələ yalnız yorğunluq hissi deyil, orqanizmin minimal fiziki və ya zehni aktivliyə belə sistemli şəkildə reaksiya verməsidir. Bəzən çox kiçik bir fəaliyyət, məsələn qısa bir gəzinti, qısa söhbət və ya zehni diqqət tələb edən sadə bir iş belə, xəstədə on iki saatdan qırx səkkiz saata qədər və daha uzun davam edən kəskin vəziyyət pisləşməsinə səbəb ola bilər. Bu vəziyyət adi yorğunluq deyil, bütün sistemin pozulması kimi qiymətləndirilir. 4
Digər mühüm simptomlardan biri yuxu keyfiyyətinin pozulmasıdır. XYS olan insanlar kifayət qədər saat yatmalarına baxmayaraq, oyandıqda dərin bir bərpa hissi yaşamırlar. Yuxu onların enerji səviyyəsini bərpa etmir, əksinə, bəzən daha ağır yorğunluq hissi ilə oyanırlar.
Bununla yanaşı, koqnitiv funksiyalarda da ciddi dəyişikliklər müşahidə olunur. Gündəlik dildə bu vəziyyət tez-tez beyin dumanı kimi təsvir edilir. Xəstələr diqqət toplamaqda çətinlik çəkir, məlumatı emal etməkdə gecikmə yaşayır, qısa müddətli yaddaş zəifləyir və sadə qərarvermə prosesləri belə çətinləşir.
Bəzi hallarda isə ortostatik dözümsüzlük adlanan vəziyyət ortaya çıxır. Bu zaman xəstənin şaquli vəziyyətdə, yəni ayaq üstə və ya oturaraq uzun müddət qalması simptomları artırır, üfüqi vəziyyət isə nisbi rahatlıq gətirir. Bu da göstərir ki, problem yalnız yorğunluq deyil, sinir və qan dövranı sistemlərinin kompleks tənzimlənməsi ilə bağlıdır. 2015 ci ildə hazırlanmış Institute of Medicine meyarlarına əsasən, ME və XYS diaqnozu qoyulması üçün ən azı altı ay davam edən, həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə pozan yorğunluq, post exertional malaise və yuxu pozğunluğu mütləq şəkildə mövcud olmalıdır. Bunlara əlavə olaraq koqnitiv pozuntu və ya ortostatik dözümsüzlük kimi simptomlardan ən azı biri də müşahidə edilməlidir.
Uzun COVID dövrü və XYS arasında elmi olaraq müşahidə edilən əlaqə
2020-ci ildən etibarən dünya miqyasında COVID infeksiyasının uzunmüddətli nəticələri tibb elminin əsas müzakirə mövzularından birinə çevrildi. Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, COVID keçirmiş insanların təxminən on ilə iyirmi faizi kəskin infeksiyadan həftələr və bəzən aylar sonra davam edən simptomlar bildirir. Bu simptomlar arasında ən çox rast gəlinənlərdən biri uzunmüddətli yorğunluqdur.
Lakin burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, bu yorğunluq sadə enerji azlığı kimi deyil, XYS ilə demək olar ki, eyni klinik xüsusiyyətləri daşıyan kompleks vəziyyət kimi özünü göstərir. Post exertional malaise, koqnitiv duman, yuxu pozğunluğu və ortostatik dözümsüzlük uzun COVID hallarında da geniş şəkildə müşahidə olunur. Bu isə elm adamlarına XYS ilə uzun COVID arasında güclü klinik oxşarlıq və ehtimal olunan bioloji əlaqə barədə yeni tədqiqat istiqamətləri açmışdır.
XYS üçün bu günə qədər tamamilə təsdiqlənmiş və xəstəliyi aradan qaldıran xüsusi müalicə metodu mövcud deyil. Lakin bu, vəziyyətin idarə olunmadığı anlamına gəlmir. Müasir tibbi yanaşma daha çox simptomların yüngülləşdirilməsi və həyat keyfiyyətinin qorunmasına yönəlmişdir.
Ən çox tövsiyə edilən yanaşmalardan biri pacing adlanan enerji idarəetmə prinsipidir. Bu metodun əsas məqsədi orqanizmin enerji sərhədlərini aşmamaq və post exertional malaise epizodlarını minimuma endirməkdir. Xəstə öz gündəlik fəaliyyətlərini diqqətlə planlaşdıraraq, enerji sərhədini keçməməyə çalışır. Bu yanaşma tibbi baxımdan xəstənin vəziyyətini sabit saxlamaq və kəskinləşmələrin qarşısını almaq üçün vacib hesab olunur. Bunun əksinə olaraq, keçmişdə tövsiyə edilmiş bəzi yanaşmalar, xüsusilə dərəcəli fiziki məşq terapiyası, bu gün artıq geniş şəkildə mübahisəlidir.
CDC və NICE kimi qurumlar bu metodun ME və XYS xəstələrində vəziyyəti pisləşdirə biləcəyini göstərən məlumatlara əsaslanaraq, ehtiyatlı yanaşma tövsiyə edirlər. Müasir tibb ME və XYS-i sadə yorğunluq kimi deyil, çoxqatlı, sistemik və bioloji əsasları olan kompleks bir xəstəlik kimi qəbul edir. Bu səbəbdən yanaşma da yalnız simptomları deyil, bütün orqanizm balansını nəzərə alan həssas bir strategiya tələb edir.
Mənbələr
ABŞ Milli Sağlamlıq İnstitutları — ME/CFS — nih.gov/mecfs
Xəstəliklərə Nəzarət va Profilaktika Mərkəzləri — cdc.gov/me-cfs
Institute of Medicine (2015). doi.org/10.17226/19012
Dünya Səhiyyə Təşkilatı —who.int
