Hər birimizin daxilində görünməz bir müşahidəçi yaşayır. O, səhərlər güzgüyə baxdığımız anlardan tutmuş gün ərzində verdiyimiz qərarlara, dediyimiz sözlərə, hətta hiss etməyə icazə verdiyimiz duyğulara qədər həyatımızın demək olar ki, hər məqamını səssizcə izləyir və şərh edir. Bəzən onun səsi zəif bir pıçıltını xatırladır, bəzən isə bütün digər səsləri üstələyərək daxili dünyamızın əsas tonuna çevrilir və biz fərqinə varmadan onun dediklərini həqiqət kimi qəbul etməyə başlayırıq.
Məhz buna görə bir çox insan həyatının müəyyən mərhələsində öz daxilində təkrarlanan tanış cümlələrlə qarşılaşır. Yenə səhv etdin. Daha yaxşı edə bilərdin. Başqaları bacarır, sən isə bacarmırsan. Özünə diqqətlə bax, hələ də kifayət qədər yaxşı deyilsən. Bu sözlər o qədər tez tez təkrarlanır ki, zaman keçdikcə onların haradan gəldiyini soruşmağı dayandırırıq. Onlar artıq sadəcə fikir deyil, şəxsiyyətimizin ayrılmaz hissəsi kimi görünməyə başlayır.
Halbuki psixologiyanın illərdir göstərdiyi mühüm həqiqət ondan ibarətdir ki, daxili tənqidçi əslində bizim kimliyimiz deyil. O, həyat boyu eşitdiyimiz fikirlərin, üzləşdiyimiz münasibətlərin, yaşadığımız emosional təcrübələrin və xüsusilə də erkən yaşlarda aldığımız mesajların mürəkkəb bir birləşməsidir. Başqa sözlə desək, bu səs doğulduğumuz gündən bizimlə gəlməyib. O, zamanla formalaşıb və məhz buna görə də onunla münasibəti dəyişmək mümkündür.
Maraqlıdır ki, daxili tənqidçi çox vaxt düşmən kimi qəbul edilsə də, onun yaranmasının kökündə əslində qorunmaq ehtiyacı dayanır. Uşaqlıq dövründə hər bir insan üçün qəbul edilmək, sevilmək və aid olduğu mühitdə özünü təhlükəsiz hiss etmək həyati əhəmiyyət daşıyır. Əgər uşaq davamlı olaraq tənqidə məruz qalırsa, yalnız uğur qazandıqda qiymətləndirilirsə və ya səhvlərinə qarşı həddindən artıq sərt münasibət görürsə, zamanla beynində xüsusi bir müdafiə mexanizmi formalaşmağa başlayır. Bu mexanizmin məntiqi ilk baxışda paradoksal görünsə də, əslində olduqca sadədir. Əgər mən öz səhvlərimi hamıdan əvvəl görsəm, heç kim məni incidə bilməz. Əgər özümə qarşı kifayət qədər sərt olsam, başqalarının tənqidindən qoruna bilərəm. Əgər daim özümü nəzarətdə saxlasam, rədd edilmək riskini azalda bilərəm.
Beləliklə, daxili tənqidçi əvvəlcə müdafiəçi kimi meydana çıxır. O, insanı utanc hissindən, xəyal qırıqlığından və emosional ağrıdan qorumağa çalışır. Lakin illər keçdikcə bu müdafiə mexanizmi öz ilkin funksiyasından uzaqlaşaraq həyatın hər sahəsinə müdaxilə edən sərt bir nəzarətçiyə çevrilə bilir. Bir vaxtlar təhlükədən qorumaq üçün yaranmış səs sonradan insanın öz potensialını məhdudlaşdıran əsas amillərdən birinə çevrilir.
Bu proses xüsusilə ona görə nəzərə çarpmır ki, daxili tənqidçi çox vaxt bizə öz səsimiz kimi görünür. Halbuki diqqətlə qulaq asdıqda onun ifadələrində keçmişdən gələn izləri görmək mümkündür. Bəzən həmin sözlər valideynlərin narazı baxışlarında eşitdiyimiz cümlələri xatırladır, bəzən məktəb illərində müəllimdən eşitdiyimiz tənqidi fikirləri, bəzən isə cəmiyyətin uzun illər ərzində bizə öyrətdiyi sərt standartları təkrarlayır. Vaxt keçdikcə xaricdən gələn bu səslər daxilləşir və artıq heç bir xarici səbəb olmadan fəaliyyət göstərməyə başlayır.
Məsələnin daha mürəkkəb tərəfi isə ondan ibarətdir ki, insan beyni mənfi məlumatları müsbət məlumatlardan daha intensiv şəkildə emal etməyə meyllidir. Təkamül prosesində formalaşmış bu xüsusiyyət min illər boyu sağ qalmağımıza kömək edib, çünki təhlükəni görməmək həyati risk yarada bilərdi. Müasir dünyada isə eyni mexanizm fərqli formada özünü göstərir. Bir insan gün ərzində on dəfə tərif eşidə, lakin gecə yatmazdan əvvəl yalnız bir tənqidi xatırlaya bilər. On uğur qazana, amma diqqətini yalnız bir uğursuzluğa yönəldə bilər. Məhz buna görə daxili tənqidçinin səsi çox vaxt həqiqətdən daha inandırıcı görünür. O, sadəcə daha yüksək səslə danışır.
Bu səsin müxtəlif simaları mövcuddur və onların hər biri fərqli qorxularla qidalanır. Bəzi insanlarda daxili tənqidçi perfeksionist obrazında ortaya çıxır və əldə olunan hər nəticəni kifayət qədər yaxşı hesab etmir. Nə qədər uğur qazanılırsa qazanılsın, onun üçün hər zaman daha yüksək standart mövcuddur. Digər hallarda isə o, sabotajçıya çevrilərək insanı yeni addımlar atmaqdan çəkindirir və uğursuzluq ehtimalını o qədər böyüdür ki, insan heç cəhd etməməyi təhlükəsiz seçim hesab etməyə başlayır. Bəzən isə daxili tənqidçi ən sərt formasını alaraq hakim roluna keçir və insanın davranışlarını deyil, birbaşa şəxsiyyətini mühakimə etməyə başlayır. Məhz bu mərhələdə özünəinam zədələnir, öz dəyəri ilə bağlı şübhələr yaranır və insan özünə başqalarının heç vaxt göstərməyəcəyi qədər sərt münasibət göstərir.
Bütün bunlara baxmayaraq, daxili tənqidçi ilə münasibəti dəyişmək mümkündür və bu dəyişiklik onunla mübarizə aparmaqdan deyil, onu daha yaxşı tanımaqdan başlayır. Çünki psixoloji araşdırmalar göstərir ki, insan daxili səsini susdurmağa çalışdıqca həmin səs daha da güclənə bilər. Əvəzində ilk addım onu müşahidə etməyi öyrənməkdir. Daxilinizdə sərt bir fikir yarandıqda dərhal onunla eyniləşmək əvəzinə, həmin fikrə kənardan baxmağa çalışın. Özünüzə sual verin: bu səs həqiqətən mənim səsimdir, yoxsa həyatımın hansısa dövründən qalan köhnə bir əks səda?
Çox zaman bu sadə sual gözlənilməz kəşflərə səbəb olur. İnsan birdən anlayır ki, illərdir özünə söylədiyi sərt cümlələr əslində ona aid deyil. Onlar bir vaxtlar başqa insanlar tərəfindən deyilmiş və sonradan daxili dünyaya köçürülmüş fikirlərdir. Məhz bu fərqindəlik daxili tənqidçinin gücünü azaltmağa başlayır, çünki artıq onun dedikləri dəyişməz həqiqət kimi deyil, sadəcə öyrənilmiş düşüncə forması kimi görünür.
Bu mərhələdən sonra özünə münasibəti dəyişmək daha mümkün görünür. Əgər yaxın dostunuz çətin vəziyyətə düşsəydi, ona necə müraciət edəcəyinizi düşünün. Çox güman ki, siz onu alçaltmaz, qorxularını böyütməz və uğursuzluqlarına görə mühakimə etməzdiniz. Əksinə, anlayış göstərər, dəstək verər və ona yenidən güc tapmağa kömək edərdiniz. Maraqlıdır ki, insanların əksəriyyəti başqalarına göstərdikləri bu mərhəməti özlərinə göstərməkdə çətinlik çəkirlər. Halbuki emosional sağlamlığın əsas göstəricilərindən biri məhz insanın özünə qarşı necə davrandığıdır.
Bəlkə də daxili tənqidçi ilə bağlı ən vacib həqiqət budur ki, onun məqsədi sizi məhv etmək deyil. O, sadəcə köhnə üsullarla sizi qorumağa çalışan bir mexanizmdir. Lakin bir zamanlar faydalı olmuş bu üsullar artıq həyatınıza xidmət etməyə bilər. Buna görə də yetkinlik dövrünün mühüm vəzifələrindən biri daxili dünyamızda yeni bir səs formalaşdırmaqdır. Daha sakit, daha müdrik, daha şəfqətli və daha balanslı bir səs. Elə bir səs ki, səhvləri inkar etməsin, lakin onları insan dəyərinin ölçüsünə çevirməsin. Elə bir səs ki, inkişafı təşviq etsin, lakin sevgini və qəbul olunma hissini şərtlərə bağlamasın.
Çünki insanın özünü dəyişməsi həmişə uğur gətirmir, lakin insanın özünə münasibətini dəyişməsi çox vaxt bütün həyatını dəyişə bilir.
Psixoloq Yeganə Mikayılova
Mənbələr:
- Neff, K. (2011). Self-Compassion. William Morrow.
- Young, J. (1990). Cognitive Therapy for Personality Disorders. Professional Resource Exchange.
- American Psychological Association — apa.org/topics/self-criticism
