Valideynlərin ən həssas narahatlıqlarından biri uşaqlarının sosial həyatı ilə bağlı olur. Bir çox ana və ata müəyyən mərhələdə özünə bu sualı verir: “Niyə mənim uşağımın dostu yoxdur?” Bu sualın arxasında isə sadəcə ünsiyyət problemi deyil, övladın xoşbəxtliyi, özünəinamı və gələcək sosial inkişafı ilə bağlı dərin narahatlıq dayanır.
Dostluq uşaqlıq həyatının sadəcə gözəl və xoş bir hissəsi deyil. O, uşağın şəxsiyyətinin formalaşdığı, emosional zəkanın inkişaf etdiyi və sosial bacarıqların möhkəmləndiyi mühüm bir mühitdir. Məhz dostluq münasibətləri vasitəsilə uşaq paylaşmağı, başqasının hisslərini anlamağı, qarşılıqlı hörmət göstərməyi, münaqişələri həll etməyi və sağlam ünsiyyət qurmağı öyrənir. Yaşıdlarla münasibətlər gələcəkdə iş həyatında, ailə münasibətlərində və ümumiyyətlə cəmiyyət içində uğurlu inteqrasiyanın əsasını təşkil edir.
Ən sevindirici məqam isə budur ki, dostluq qurmaq bacarığı doğuşdan verilən dəyişməz xüsusiyyət deyil. Bu, zamanla inkişaf edən, öyrənilən və təcrübə nəticəsində formalaşan bir bacarıqdır. Uşağın temperamentindən və xarakterindən asılı olmayaraq, düzgün dəstək və anlayış mühitində sosial əlaqələr qurmaq mümkündür.
Bəzi uşaqlar üçün niyə dostluq qurmaq daha çətin olur?
Hər bir uşaq dünyaya fərqli xarakter və temperamentlə gəlir. Bəziləri yeni insanlarla tanış olmaqdan zövq alır, qruplara asanlıqla qoşulur və diqqət mərkəzində olmaqdan çəkinmir. Digərləri isə daha sakit, müşahidəçi və ehtiyatlı olurlar. Belə uşaqlar yeni münasibətlər qurmaq üçün daha çox vaxta ehtiyac duyurlar.
İntrovert temperamentli uşaqlar çox zaman yanlış şəkildə utancaq və ya ünsiyyətsiz kimi qiymətləndirilir. Halbuki onların sosial əlaqələrə ehtiyacı digər uşaqlardan az deyil. Sadəcə olaraq onlar dostluqları daha yavaş və daha dərin şəkildə qurmağa üstünlük verirlər. Böyük və səs-küylü kollektivlər əvəzinə kiçik qruplarda özlərini daha rahat hiss edirlər.
Bundan əlavə, erkən uşaqlıq dövründə əldə olunan sosial təcrübələr də mühüm rol oynayır. Əgər uşaq uzun müddət yalnız böyüklərlə ünsiyyət qurubsa və ya yaşıdları ilə kifayət qədər təmasda olmayıbsa, sosial bacarıqların inkişafı müəyyən qədər gecikə bilər. Məktəb dəyişikliyi, yaşayış yerinin dəyişməsi, ailə daxilindəki stresli hadisələr və ya yeni mühitə uyğunlaşma prosesi də dostluq münasibətlərinin qurulmasını çətinləşdirə bilər.
Bəzi hallarda isə sosial narahatçılıq uşağın digər insanlarla ünsiyyətdən çəkinməsinə səbəb olur. Belə uşaqlar rədd edilməkdən qorxur, səhv etməkdən narahat olur və ilk addımı atmaqda çətinlik çəkirlər. Nəticədə onlar dostluq istəsələr də, bunu necə həyata keçirəcəklərini bilmirlər.
Valideynlərin anlamalı olduğu ən vacib məqamlardan biri budur ki, dostluq sahəsində yaşanan çətinlik uşağın uğursuzluğu və ya xarakter qüsuru deyil. Bu, sadəcə olaraq əlavə dəstəyə və istiqamətləndirməyə ehtiyac duyulan bir inkişaf mərhələsidir.
Uşaq dostluğunu gücləndirən əsas amillər
Dostluqların yaranmasında ümumi maraqlar xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaqlar çox zaman eyni fəaliyyətləri sevdikləri insanlarla daha asan yaxınlaşırlar. Buna görə də müxtəlif dərnəklər, idman məşğələləri, yaradıcılıq kursları və komanda fəaliyyətləri sosial əlaqələrin qurulması üçün ideal mühit yaradır.
Birgə fəaliyyət uşaqlar arasında təbii ünsiyyət yaradır. Onlar söhbətə başlamaq üçün mövzu axtarmağa ehtiyac duymurlar. Çünki ortaq maraq artıq ünsiyyət üçün hazır zəmin yaradır. Futbol oynayan, rəsm çəkən və ya musiqi ilə məşğul olan uşaqlar arasında dostluq əlaqələrinin daha sürətli formalaşması da bununla bağlıdır.
Valideynlər çox zaman uşağın böyük kollektivə qoşulmasını təşviq etməyə çalışırlar. Lakin bir çox hallarda kiçik format daha effektiv nəticə verir. Bir uşağı evə dəvət etmək, birlikdə oyun oynamaq və ya qısa müddətli görüş təşkil etmək sosial əlaqələrin qurulması üçün daha rahat şərait yaradır. Böyük qruplar bəzi uşaqlarda həyəcan yarada bildiyi halda, ikili ünsiyyət özünü daha təhlükəsiz hiss etməyə imkan verir.
Dostluq bacarıqlarının formalaşmasında ailə modeli də böyük rol oynayır. Uşaqlar sosial davranışları əsasən müşahidə yolu ilə öyrənirlər. Valideynlərin dostları ilə münasibəti, insanlara qarşı göstərdiyi hörmət, fikir ayrılıqlarını necə həll etməsi və başqaları haqqında necə danışması uşağın gələcək davranış modelinə çevrilir.
Əgər evdə insanlar haqqında daim mənfi fikirlər səsləndirilirsə, münaqişələr aqressiv şəkildə həll olunursa və ya empatiya nümayiş etdirilmirsə, uşağın sağlam dostluq münasibətləri qurması da çətinləşə bilər. Əksinə, anlayış, hörmət və mehriban ünsiyyət mühiti uşağın sosial inkişafına güclü təsir göstərir.
Sosial bacarıqların inkişafinda söhbətin gücü
Bir çox valideynlər sosial bacarıqların yalnız təcrübə ilə formalaşdığını düşünürlər. Halbuki gündəlik söhbətlər də bu prosesin mühüm hissəsidir.
Uşaq məktəbdə və ya bağçada yaşadığı hadisələri danışarkən onun hissləri ilə maraqlanmaq vacibdir. “Sən həmin anda nə hiss etdin?”, “Sənin yerində başqa biri olsaydı necə davranardı?”, “Dostun niyə incidiyini düşünürsən?” kimi suallar uşağın emosional zəkanın inkişafına kömək edir.
Belə söhbətlər uşağa yalnız öz hisslərini deyil, başqalarının duyğularını da anlamağı öyrədir. Empatiya isə uzunmüddətli və sağlam dostluqların ən vacib təməlidir.
Yaxşı niyyətlə edilən, amma dostluğa mane olan səhvlər
Valideynlər övladlarını qorumaq istəyərkən bəzən fərqində olmadan onların sosial inkişafına mane ola bilirlər.
Ən çox rast gəlinən səhvlərdən biri uşağın əvəzinə bütün problemləri həll etməkdir. Münaqişə yaranan kimi müdaxilə edən və uşağın yerinə danışan valideyn onun müstəqil şəkildə problem həll etmə bacarığının inkişafına imkan vermir. Uşaq müəyyən çətinliklərlə üzləşməli və yaşına uyğun şəkildə onların öhdəsindən gəlməyi öyrənməlidir.
Digər bir səhv sosial davranışın başqalarının yanında tənqid edilməsidir. “Sən niyə belə davranırsan?”, “Buna görə sənin dostun olmur” kimi ifadələr uşağın özünəinamını zəiflədə və sosial narahatlığı daha da artıra bilər.
Müqayisələr də eyni dərəcədə zərərlidir. “Bax, Günel necə hamı ilə dostluq edir” və ya “Sənin sinif yoldaşların səndən daha ünsiyyətcildirlər” kimi cümlələr motivasiya yaratmaq əvəzinə uşağın özünü qeyri-kafi hiss etməsinə səbəb olur. Hər bir uşağın inkişaf tempi fərqlidir və sosial bacarıqlar da buna daxildir.
Nə vaxt peşəkar dəstəyə müraciət etmək lazımdır?
Bəzi hallarda sosial çətinliklər adi inkişaf mərhələsindən daha ciddi problemlərin göstəricisi ola bilər. Əgər uşaq uzun müddət ərzində sistemli şəkildə kollektivdən kənarlaşdırılırsa, yaşıdları tərəfindən təhqir və ya təzyiqə məruz qalırsa, məktəbə getməkdən qorxursa və ya sosial narahatlıq onun gündəlik həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərirsə, peşəkar dəstək almaq məqsədəuyğun ola bilər.
Həmçinin valideynlər uşağın inkişaf xüsusiyyətləri ilə bağlı əlavə suallar hiss edirlərsə və ya ünsiyyət problemləri davamlı xarakter alırsa, uşaq psixoloqu ilə məsləhətləşmək faydalı addım hesab olunur. Erkən müdaxilə bir çox çətinliyin daha rahat həll edilməsinə imkan yaradır və uşağın gələcək sosial həyatına müsbət təsir göstərir.
Dostluq uşaqlığın ən qiymətli təcrübələrindən biridir. O, sadəcə birlikdə oyun oynamaq deyil, insan münasibətlərini öyrənmək, emosional dayanıqlılıq qazanmaq və özünü cəmiyyətin bir hissəsi kimi hiss etmək deməkdir. Hər bir uşaq dostluq qurmağı eyni sürətlə öyrənmir. Bəzilərinə sadəcə bir qədər çox zaman, bir qədər çox dəstək və bir qədər çox anlayış lazımdır.
Valideynlərin vəzifəsi uşağın yerinə dost tapmaq deyil. Onların əsas rolu övladlarının özünə inanmasına, insanlarla ünsiyyət qurmaqdan çəkinməməsinə və münasibətlər yaratmaq üçün lazım olan bacarıqları inkişaf etdirməsinə kömək etməkdir. Sevgi, səbir və anlayışla müşayiət olunan bu proses nəticəsində uşaq təkcə dostlar qazanmır, eyni zamanda gələcək həyatında ona lazım olacaq ən dəyərli sosial bacarıqları da mənimsəyir.
Psixoloq Yeganə Mikayılova
Mənbə:
- Thompson, M. & Grace, C.O. (2001). Best Friends, Worst Enemies.
