Maliyyə ilə bağlı ən məşhur tövsiyələrdən biri uzun illərdir demək olar ki, dəyişməz qalır. İnsanlara maaşlarının müəyyən hissəsini, adətən on faizini, mütləq şəkildə kənara qoymaq tövsiyə edilir. Kağız üzərində bu fikir kifayət qədər məntiqli görünür. Lakin real həyatın şərtlərində bu tövsiyə hər kəs üçün eyni dərəcədə tətbiq oluna bilmir. Xüsusilə də gəliri yalnız gündəlik ehtiyacları qarşılamağa kifayət edən insanlar üçün belə məsləhət bəzən ruhlandırıcı olmaq əvəzinə, əksinə, ümidsizlik hissi yaradır.
Əgər maaş hələ hesabınıza daxil olduğu gün kommunal ödənişlərə, ərzağa, nəqliyyata, dərmanlara və digər zəruri xərclərə bölünürsə, “pul yığmağa başlamaq” fikri reallıqdan uzaq görünə bilər. Belə vəziyyətdə insana qənaət etməyi tövsiyə etmək, sanki nəfəs almaqda çətinlik çəkən birinə marafona hazırlaşmağı məsləhət görməyə bənzəyir. Problem insanın məsuliyyətsizliyində deyil. Problem odur ki, maliyyə tövsiyələrinin böyük hissəsi müəyyən qədər sərbəst gəlirin mövcud olduğunu fərz edir. Halbuki bir çox ailənin gündəlik reallığı bundan tamamilə fərqlidir.
Məhz buna görə son illərdə maliyyə psixologiyası klassik yanaşmadan fərqli, daha humanist və daha real bir model təklif edir. Bu modelə görə yığımın başlanğıcı məbləğin böyüklüyü ilə deyil, davranış nümunəsinin formalaşdırılması ilə ölçülür. Əsl dəyişiklik bank hesabında toplanan ilk böyük məbləğlə deyil, insanın beynində yaranan yeni maliyyə vərdişi ilə başlayır.
Əslində yığım etməyin ən vacib mərhələsi ilk yüz və ya ilk min manatı toplamaq deyil. Daha vacib olan gəlir əldə edildiyi anda beynin yeni bir qaydanı qəbul etməsidir. Bu qaydaya görə alınan hər gəlirin müəyyən hissəsi dərhal gələcək üçün ayrılır. Bu hissənin başlanğıcda nə qədər kiçik olması isə ikinci dərəcəli məsələdir.
Niyə “daha çox qənaət et” məsləhəti əksər hallarda nəticə vermir
İnsan davranışı həmişə məntiqə əsaslanmır. Maliyyə qərarları isə xüsusilə emosiyalarla sıx bağlı olur. Psixoloqlar uzun illərdir göstərirlər ki, insan öz imkanlarından kənar məqsəd qarşısında qaldıqda motivasiya qazanmır. Əksinə, o, həmin məqsəddən tamamilə uzaqlaşmağa başlayır.
Məhz buna görə də yüksək faizlə yığım etməyi tövsiyə edən standart maliyyə məsləhətləri çox zaman əks nəticə verir. İnsan anlayır ki, bu qaydaya əməl edə bilməyəcək. Nəticədə isə iki ssenaridən biri baş verir.
Birinci halda o, ümumiyyətlə, yığım etmək fikrindən imtina edir. Çünki düşündüyü qədər vəsait ayıra bilmədiyi üçün kiçik məbləğin heç bir əhəmiyyət daşımadığına inanmağa başlayır.
İkinci halda isə insan özünü həddindən artıq məhdudlaşdırmağa çalışır. Gündəlik ehtiyaclarını sıxışdırır, uzun müddət davam etdirilməsi mümkün olmayan qənaət rejimi yaradır və bir neçə həftə və ya bir neçə ay sonra bütün bu məhdudiyyətlərdən yorularaq əvvəlkindən də çox pul xərcləyir. Davranış iqtisadiyyatında bu hal kompensasiya effekti kimi tanınır. Uzun müddət özünü məhrum edən insan sonradan bunu emosional alışlarla kompensasiya etməyə meylli olur.
Buna görə müasir maliyyə psixologiyası tamamilə fərqli yanaşmanı tövsiyə edir. Məbləği maksimum artırmaq əvəzinə, onu mümkün qədər kiçiltmək lazımdır. Elə kiçik məbləğ seçilməlidir ki, onun gündəlik büdcədə olmaması demək olar ki, hiss edilməsin. Paradoksal səslənsə də, məhz bu cür başlanğıc uzunmüddətli uğurun əsasını qoyur.
Demək olar ki, görünməyən məbləğ prinsipi
Davranış iqtisadiyyatı sahəsində aparılan çoxsaylı araşdırmalar göstərir ki, insanlar böyük, lakin qeyri müntəzəm ödənişlərdən daha çox kiçik və davamlı hərəkətləri uzun müddət qoruyub saxlaya bilirlər. Beyin üçün təkrarlanan kiçik davranış nümunəsi böyük və çətin qərarlardan qat qat daha rahat qəbul edilir.
Bu səbəbdən həftə ərzində cəmi bir neçə manat, yaxud maaşın çox kiçik bir hissəsinin avtomatik şəkildə ayrılması ilk baxışda əhəmiyyətsiz görünə bilər. Lakin psixoloji baxımdan bu addım olduqca böyük dəyişiklik yaradır. İnsan artıq özünü yalnız pul qazanan deyil, həm də gələcəyi üçün ehtiyat yaradan biri kimi qəbul etməyə başlayır.
Burada əsas məsələ riyazi hesablamalar deyil. Əlbəttə, zaman keçdikcə kiçik məbləğlər də böyüyür. Lakin ilkin mərhələdə bundan daha vacib proses baş verir. Beyin yeni maliyyə modelinə uyğunlaşır. O, gəlirin müəyyən hissəsini artıq gündəlik xərclər üçün nəzərdə tutulmuş vəsait kimi qəbul etmir.
Bu uyğunlaşma nə qədər sakit və ağrısız baş verərsə, yeni vərdişin qalıcı olma ehtimalı da bir o qədər yüksəlir. Əgər ayrılan məbləğ insanın həyat keyfiyyətinə təsir etmirsə, beyin bunu təhlükə kimi qəbul etmir və yeni davranış modelini daha tez mənimsəyir.
Məhz buna görə maliyyə mütəxəssisləri bəzən zarafatla deyirlər ki, ideal başlanğıc məbləği insanın bir neçə həftədən sonra belə xatırlamadığı məbləğdir. Çünki məqsəd ilk aylarda böyük kapital toplamaq deyil. Məqsəd gələcək onilliklər ərzində işləyəcək maliyyə refleksini formalaşdırmaqdır.
Avtomatlaşdırma iradə gücündən daha güclü işləyir
İnsanlar çox vaxt düşünürlər ki, maliyyə intizamı yalnız güclü iradənin nəticəsidir. Halbuki müasir psixologiya bunun tam əksini göstərir. İradə gücü tükənən resursdur. Gün ərzində qəbul etdiyimiz onlarla qərar zehni enerjini azaldır və axşam saatlarına yaxın insan impulsiv seçimlər etməyə daha meylli olur.
Pul məsələlərində də eyni qanun işləyir. Əgər hər ay yenidən “bu dəfə pul yığım, yoxsa xərcləyim?” sualını özünüzə verməli olursunuzsa, bir müddət sonra emosiyalar məntiqə qalib gələcək.
Məhz buna görə maliyyə psixoloqları mümkün olduğu qədər çox prosesi avtomatlaşdırmağı tövsiyə edirlər. Maaş hesaba daxil olan kimi əvvəlcədən müəyyən edilmiş kiçik məbləğin ayrıca yığım hesabına avtomatik köçürülməsi insanı hər ay eyni qərarı vermək məcburiyyətindən xilas edir.
Bu məbləğ bir fincan qəhvə, bir taksi səfəri və ya həftəlik kiçik alış qədər olsa belə, onun avtomatik şəkildə ayrılması davranışın davamlılığını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Çünki qərar yalnız bir dəfə qəbul edilir. Sonrakı aylarda isə sistem insanın əvəzinə işləməyə başlayır.
“Tapılmış pul” prinsipi: büdcəni dəyişmədən yığım yaratmağın yolu
Yığım haqqında danışarkən insanların diqqəti adətən yalnız əməkhaqqına yönəlir. Halbuki maliyyə psixologiyası başqa bir maraqlı anlayışı da ön plana çıxarır. Bu anlayış “tapılmış pul” adlanır. Söhbət gündəlik gəlir kimi qəbul edilməyən, lakin həyatımızda mütəmadi şəkildə meydana çıxan kiçik maliyyə vəsaitlərindən gedir.
Bunlara bankların təqdim etdiyi keşbeklər, müxtəlif endirim kampaniyalarından əldə olunan qənaət, gözlənilmədən geri qaytarılan ödənişlər, bayram hədiyyələri, əlavə kiçik honorarlar, istifadə olunmayan əşyanın satılmasından əldə edilən gəlir və ya əvvəlcədən planlaşdırılmış, lakin son anda baş tutmayan alış nəticəsində cibdə qalan vəsait aid edilə bilər.
Maraqlıdır ki, insanlar bu cür gəlirləri əksər hallarda “əsl pul” kimi qəbul etmirlər. Psixologiyada bu hadisə “mental mühasibatlıq” kimi izah olunur. Beyin müxtəlif mənbələrdən gələn vəsaiti eyni kateqoriyada qiymətləndirmir. Məhz buna görə də planlaşdırılmamış gəlirlər çox zaman düşünülmədən xərclənir və onların hara getdiyi qısa müddət sonra belə xatırlanmır.
Halbuki məhz bu kateqoriyaya daxil olan vəsaitlər yığım üçün ideal başlanğıc nöqtəsi hesab olunur. İnsan öz gündəlik büdcəsini azaltmadan, adi həyat tərzindən imtina etmədən ehtiyat yaratmağa başlayır. Bu isə psixoloji baxımdan son dərəcə vacib üstünlükdür. Çünki yığım prosesi məhrumiyyət hissi ilə deyil, əlavə imkan hissi ilə assosiasiya olunur.
Belə yanaşma beynin müdafiə reaksiyasını minimuma endirir. İnsan “özündən nəyisə alıram” düşüncəsi ilə deyil, “əlavə qazandığımı gələcəyim üçün saxlayıram” düşüncəsi ilə hərəkət edir. Uzunmüddətli perspektivdə məhz bu emosional fərq yeni maliyyə davranışının sabitləşməsində mühüm rol oynayır.
Kiçik uğurların görünməsi motivasiyanı necə artırır
Yığımın ilk ayları əksər insanlar üçün ən çətin mərhələ hesab olunur. Bunun səbəbi məbləğin kiçik olması deyil. Əsas problem odur ki, nəticə gözlə görünəcək qədər böyük olmur. İnsan beyni isə inkişafı hiss etməyi sevir. Əgər görülən işin nəticəsi görünmürsə, motivasiya da sürətlə azalır. Bu səbəbdən maliyyə psixoloqları irəliləyişin vizuallaşdırılmasını yığım prosesinin ayrılmaz hissəsi hesab edirlər.
Sadə bir cədvəl, mobil tətbiq, aylıq statistika və ya yığımın artımını göstərən qrafik insanın beyninə davamlı şəkildə inkişaf siqnalı göndərir. Hər yeni rəqəm, hər yeni faiz və hər kiçik artım daxili mükafat sistemini aktivləşdirir. Bu mexanizm idmanla məşğul olan, yeni dil öyrənən və ya hər hansı uzunmüddətli məqsədə doğru irəliləyən insanların yaşadığı motivasiya ilə eyni prinsip əsasında işləyir.
Ən maraqlısı isə budur ki, beyin çox zaman mütləq məbləğə deyil, dinamikanın özünə reaksiya verir. Məsələn, əlli manatdan altmış manata yüksəlmək emosional baxımdan bəzən beş min manatdan beş min on manata yüksəlməkdən daha çox məmnunluq yarada bilər. Çünki ilk halda artım daha aydın görünür.
Bu səbəbdən yığımın ilk mərhələlərində rəqəmlərin böyüklüyünə deyil, onların davamlı artmasına diqqət yetirmək daha məqsədəuyğundur. Hər ay əvvəlkindən bir qədər çox vəsaitin toplandığını görmək insanın özünə olan inamını gücləndirir və prosesi davam etdirmək istəyini artırır.
Kiçik addımlar böyük dəyişikliklərin başlanğıcı olur
İnsan psixologiyası kəskin dəyişikliklərə müqavimət göstərir. Lakin çox kiçik dəyişiklikləri təhlükə kimi qəbul etmir. Məhz buna görə də maliyyə davranışında ən uğurlu strategiyalardan biri tədricən böyümə prinsipidir. İlk aylarda ayrılan məbləğ olduqca kiçik ola bilər. Əsas məqsəd həmin məbləğin avtomatik vərdişə çevrilməsidir. Adətən bir neçə ay keçdikdən sonra insan artıq bu köçürməni hiss etmir. Beyin onu gündəlik maliyyə sisteminin təbii hissəsi kimi qəbul etməyə başlayır.
Məhz bu mərhələdən sonra yığımın yavaş və nəzərə çarpmayacaq şəkildə artırılması mümkündür. Artım elə kiçik olmalıdır ki, gündəlik həyat keyfiyyətinə təsir etməsin. Məsələn, hər bir neçə ayda cəmi bir neçə manat əlavə etmək belə uzun müddətdə nəzərəçarpacaq nəticələr yaradır.
Bu yanaşma davranış iqtisadiyyatında “qar topu effekti”nin əks istiqamətdə işləməsi kimi qiymətləndirilir. Burada məqsəd birdən böyük məbləğ toplamaq deyil. Məqsəd illər ərzində böyüyən sabit maliyyə sistemi yaratmaqdır. Bu gün bir neçə manatla başlayan vərdiş gələcəkdə gəlir artdıqca daha böyük məbləğlərin ayrılmasını da asanlaşdırır. Çünki insan artıq yığım etməyi əlavə yük kimi deyil, həyat tərzinin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edir.
Yığım məhrumiyyət deyil, gələcək özünə göstərilən qayğıdır
Maliyyə psixologiyasının ən mühüm nəticələrindən biri ondan ibarətdir ki, yığım yalnız iqtisadi qərar deyil. Bu, eyni zamanda insanın özü ilə qurduğu münasibətin göstəricisidir. Əgər yığımı yalnız bugünkü istəklərdən imtina kimi qəbul etsək, bu proses uzun müddət davam etməyəcək. Çünki beyin daim itirdiyi imkanlara fokuslanacaq. Lakin yığımı gələcəkdəki özümüzə göstərilən qayğı kimi dəyərləndirdikdə, emosional məna tamamilə dəyişir.
Əslində hər dəfə kiçik də olsa vəsait kənara qoyduqda insan özünə belə bir mesaj verir: “Mən gələcəyimi təsadüflərin öhdəsinə buraxmıram. Sabah qarşıma çıxacaq gözlənilməz vəziyyətlər üçün bu gündən hazırlaşıram.” Bu düşüncə tərzi yığımı məcburi maliyyə öhdəliyindən şəxsi təhlükəsizlik hissinin bir hissəsinə çevirir. Kiçik ehtiyat belə insana psixoloji rahatlıq verir. O bilir ki, gözlənilməz xərc, müvəqqəti gəlir itkisi və ya təcili ehtiyac yarandıqda tamamilə çıxılmaz vəziyyətdə qalmayacaq.
Nəticədə yığımın dəyəri yalnız bank hesabındakı rəqəmlərlə ölçülmür. Onun ən böyük faydası insanın öz həyatına daha çox nəzarət etdiyini hiss etməsindədir. Məhz buna görə maliyyə rifahı heç də həmişə yüksək gəlirlə başlamır. Çox vaxt o, ilk baxışda əhəmiyyətsiz görünən, lakin hər ay təkrarlanan kiçik qərardan başlayır. Bu qərar zaman keçdikcə yalnız bank hesabını deyil, insanın maliyyəyə, gələcəyə və öz imkanlarına münasibətini də dəyişdirir.
Ən vacib məqam isə budur ki, yığımın uğuru başlanğıc məbləği ilə ölçülmür. Onun əsl gücü ardıcıllıqda, səbirli yanaşmada və gələcək rifah naminə bu gün atılan kiçik, lakin davamlı addımlardadır. Məhz belə addımlar zamanla böyük maliyyə sabitliyinin, daxili inamın və daha təhlükəsiz gələcəyin təməlini formalaşdırır.
Mənbələr:
- Thaler, R.H., & Sunstein, C.R. Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. Yale University Press, 2008.
- Mullainathan, S., & Shafir, E. Scarcity: Why Having Too Little Means So Much. Times Books, 2013.
- Benartzi, S., & Thaler, R.H. «Save More Tomorrow: Using Behavioral Economics to Increase Employee Saving». Journal of Political Economy, 2004.
- Chatzky, J. Women With Money. Grand Central Publishing, 2019.
