Bəzi insan həyatlarında elə görünməz bir ssenari yaşayır ki, o ssenari zahirdə heç bir məntiqə tabe olmur, lakin daxildə bütün qərarları sakitcə idarə edir və insan özü bunu yalnız nəticələr vasitəsilə hiss etməyə başlayır. Sanki həyat irəliləmək üçün hər fürsəti təqdim edir, lakin eyni anda görünməz bir əl bu fürsətləri ya gecikdirir, ya da yumşaq şəkildə uzaqlaşdırır və nəticədə insan özünü daim eyni nöqtəyə qayıdan bir dövranın içində tapır.
Maliyyə rifahına səmimi şəkildə can atan, daha çox qazanmaq istəyən, öz həyatını genişləndirmək arzusunda olan bir çox qadın üçün bu vəziyyət xüsusilə tanışdır, çünki zahirdə hər şey hazır görünür, bacarıq var, zəhmət var, ideya var, lakin nəticə sanki görünməz bir səddə çırpılır və tam açılmır. Terfi gecikir, biznes müəyyən bir həddə çatıb dayanır, pul gəlir və eyni sürətlə yox olur, daha böyük imkanlar isə ya qərarsızlıq, ya da daxili narahatlıq səbəbilə həyata keçmir.
Bu vəziyyət nə uğursuzluqdur, nə də qabiliyyətsizlik, əksinə, psixologiyada artıq geniş şəkildə təsvir olunmuş, lakin gündəlik həyatda çox vaxt adı çəkilməyən bir daxili mexanizmdir, hansı ki, sərvət qorxusu kimi izah olunur. Bu qorxu zahirdə paradoksal görünür, çünki insan adətən əldə etmək istədiyi bir şeydən niyə çəkinməlidir sualı təbii olaraq yaranır, lakin psixikanın dərin qatlarında bu sualın cavabı hər zaman məntiq üzərindən qurulmur.
Sərvət qorxusu nədir
Sərvət qorxusu, insanın pulun özündən deyil, pulun gətirə biləcəyi nəticələrdən şüursuz şəkildə çəkinməsi ilə bağlı formalaşmış daxili inanc sistemidir. Bu, klassik mənada qorxu deyil, çünki insan pulu gördükdə fiziki olaraq ondan qaçmır, lakin maliyyə artımı ideyası onun daxili emosional sistemində narahatlıq, gərginlik və bəzən də günah hissi yaradır.
Maliyyə psixologiyası sahəsində çalışan mütəxəssislər, xüsusilə Brad Klontz kimi tədqiqatçılar bu halı “pul sabotajı” kimi izah edirlər və bu anlayış altında insanın öz maliyyə inkişafını fərqində olmadan yavaşlatması, dayandırması və ya geri çevirməsi dayanır. Bu davranışlar çox vaxt görünən şəkildə dramatik olmur, əksinə, gündəlik həyatın kiçik seçimlərinə səpələnmiş olur.
Məsələn, mühüm maliyyə qərarlarını daim ertələmək, investisiya imkanlarını araşdırmadan kənara qoymaq, gəlir artdıqdan sonra dərhal impulsiv xərclərə yönəlmək və ya real dəyəri olan təklifləri müxtəlif bəhanələrlə qəbul etməmək bu mexanizmin ən tipik təzahürlərindəndir.
Sərvət qorxusunun kökləri haradan gəlir
Bu fenomenin formalaşması heç vaxt bir günün içində baş vermir və adətən uşaqlıqdan başlayaraq illər ərzində yığılan təcrübələrin, ailə münasibətlərinin və sosial mesajların nəticəsi kimi ortaya çıxır.
Ən güclü mənbələrdən biri ailə sistemidir. Əgər insan böyüdüyü mühitdə pul çatışmazlığını normallaşdırılmış bir həyat tərzi kimi görürsə, şüuraltı səviyyədə maliyyə rifahı həmin sistemə xəyanət kimi qəbul oluna bilər. Belə hallarda uğur qazanmaq təkcə şəxsi nailiyyət kimi deyil, həm də aidiyyət hissindən uzaqlaşmaq kimi hiss edilir və bu daxili ziddiyyət insanı geri saxlayır.
Digər bir mühüm faktor sosial çevrənin dəyişməsi qorxusudur. Pul artdıqca insanın həyat tərzi, ünsiyyət dairəsi və prioritetləri dəyişir və bu dəyişiklik bəzən tənhalıq hissi ilə müşayiət olunur. İnsanlar çox vaxt tanış münasibətləri itirməkdən, yaxın çevrədə anlaşılmamaqdan və ya “dəyişmisən” etiketindən çəkinirlər.
Bununla yanaşı, mədəniyyətin qadın və pul üzərində qurduğu görünməz ssenarilər də mühüm rol oynayır. Bir çox cəmiyyətlərdə müstəqil və maliyyə cəhətdən güclü qadın obrazı hələ də birmənalı qarşılanmır və bu sosial fon qadınların şüuraltı olaraq öz potensiallarını məhdudlaşdırmasına səbəb ola bilir.
Daha dərin bir qat isə məsuliyyət və görünürlük qorxusudur. Sərvət yalnız rahatlıq deyil, eyni zamanda qərar vermək, idarə etmək, cavabdehlik daşımaq deməkdir və bu məsuliyyət bəzi insanlar üçün emosional baxımdan ağır hiss oluna bilər.
Maliyyə sabotajının görünən əlamətləri
Sərvət qorxusu hər insanda eyni formada təzahür etmir, lakin onun bəzi ümumi davranış modelləri mövcuddur və bu modellər diqqətlə müşahidə edildikdə asanlıqla tanına bilər.
Bəzi hallarda insanın əlində pul qalmaqda çətinlik yaranır və gəlir artdığı anda dərhal xərcləmək üçün səbəblər ortaya çıxır. Digər hallarda maliyyə planlaması daim təxirə salınır və büdcə qurmaq, yığım etmək və ya investisiya düşünmək yorucu və lazımsız görünür.
Öz əməyini aşağı qiymətləndirmək də bu mexanizmin ən çox rast gəlinən formalarından biridir, çünki insan öz xidmətinə layiq olduğu dəyəri qoymaqda çətinlik çəkir və daha az gəlirlə razılaşaraq öz maliyyə potensialını məhdudlaşdırır.
Bəzən isə imkanlar tam yaxınlaşdığı anda gözlənilməz maneələr yaranır, sanki həyat özü insanı həmin addımdan geri çəkir, lakin psixoloji baxımdan bu, çox vaxt daxili müqavimətin xarici hadisələr kimi təzahür etməsidir.
Sərvət qorxusu ilə necə işləmək olar
Bu daxili modeli dəyişdirmək mümkündür, lakin bu proses tələskənlik deyil, şüurlu müşahidə və mərhələli yanaşma tələb edir. İlk və ən vacib addım insanın öz davranışlarını fərq etməsidir, çünki görünməyən hər şey idarə olunmur və yalnız adlandırıldıqda formalaşmağa başlayır.
İnsan özünə daha dərin suallar verməyə başladıqda daxili xəritə aydınlaşır, məsələn sərvət mənim üçün nə deməkdir, varlı insanlar haqqında hansı təsəvvürlərim var və maliyyə baxımından azad olsam həyatımda nə dəyişər.
Bu sualların cavabları çox vaxt təkcə maliyyə ilə bağlı olmur, əksinə, kimlik, aidiyyət və özünü qəbul etmə ilə bağlı daha dərin mövzulara toxunur.
Ailə ssenarilərindən ayrılma prosesi də bu mərhələdə mühüm rol oynayır, çünki insan həm keçmişə hörmət etməyi, həm də onun məhdudiyyətlərini təkrarlamamağı öyrənməlidir.
Praktik olaraq isə kiçik və davamlı addımlar sistemin yenidən qurulmasına kömək edir. Yığım hesabı açmaq, qiymətləri tədricən artırmaq, maliyyə savadlılığını inkişaf etdirmək və investisiya haqqında öyrənmək bu dəyişimin real və dayanıqlı formasıdır.
Zamanla sərvət anlayışının özü də dəyişir və o, artıq qorxu ilə deyil, seçim azadlığı ilə əlaqələndirilir. Sərvət təkcə dəbdəbə və ya üstünlük deyil, həm də insanın həyat üzərində daha geniş seçim imkanına sahib olması deməkdir.
Nəticə etibarilə sərvət qorxusu pul haqqında deyil, insanın özünə hansı həyat səviyyəsinə icazə verdiyi haqqında bir hekayədir və bu hekayə dəyişdirilə bildikdə, həyatın bütün istiqamətləri tədricən yeni bir genişlik qazanır.
Mənbələr
Klontz, B., Klontz, T. Mind Over Money: Overcoming the Money Disorders That Threaten Our Financial Health. Crown Business, 2009
Newcomb, S. Loaded: Money, Psychology, and How to Get Ahead Without Leaving Your Values Behind. Wiley, 2016
Furnham, A., Argyle, M. The Psychology of Money. Routledge, 1998
Chatzky, J. Women With Money: The Judgment Free Guide to Creating the Joyful, Less Stressed, Purposeful Life You Deserve. Grand Central Publishing, 2019
