Plasebo effekti haqqında danışarkən çox vaxt səthi bir cümlə ilə hər şey sadələşdirilir və deyilir ki, bu sadəcə insanın özünü aldatmasıdır. Lakin müasir elm artıq çoxdan göstərib ki, bu yanaşma nəinki qeyri dəqiqdir, həm də köhnəlmiş bir baxışdır.
Plasebo effekti insan beyninin və bədəninin inanclara və gözləntilərə verdiyi son dərəcə real, ölçülə bilən və bioloji cavabdır. Bu cavab yalnız psixoloji hisslər səviyyəsində qalmır, o, neyrokimyəvi dəyişikliklərə, hormonal balanslara, immun sistemin fəaliyyətinə və hətta ürək damar sisteminin göstəricilərinə qədər uzanır.
Yəni plasebo effekti xəyali bir yaxşılaşma deyil, əksinə bədənin öz daxili mexanizmlərinin aktivləşməsi ilə baş verən real fizioloji dəyişiklikdir. Elmi ədəbiyyatda bu fenomen artıq dəfələrlə təsdiqlənmişdir.
Məsələn, Science jurnalında dərc olunmuş mühüm bir tədqiqat göstərmişdir ki, plasebo olaraq qəbul edilən ağrıkəsicilər beyində real opioid dərmanların təsir etdiyi reseptorları aktivləşdirir. Bu o deməkdir ki, insan sadəcə bir həbin ona kömək edəcəyinə inananda, beyin həqiqətən endogen opioidlər ifraz edir və ağrı hissi azalır. Bu proses heç bir şəkildə “təsəvvür” və ya “özünü inandırma” kimi sadələşdirilə bilməz. Bu, kimyəvi və neyrobioloji səviyyədə baş verən ciddi bir reaksiyadır. Beyin, inancları real bioloji siqnallara çevirən bir sistem kimi fəaliyyət göstərir.
Plasebonun neyrobiologiyası və beyində baş verən dəyişikliklər
Son 20 il ərzində aparılan neyrovizuallaşdırma tədqiqatları plasebo effektinin mexanizmlərini daha aydın şəkildə ortaya çıxarmışdır. Bu tədqiqatlar göstərir ki, gözlənti sadəcə bir düşüncə deyil, beynin konkret strukturlarını aktivləşdirən güclü bir siqnaldır.
Birinci mühüm sistem opioid sistemidir. İnsan ağrının azalacağına inananda beyin endorfinlər və enkefalinlər kimi təbii ağrıkəsici maddələr ifraz etməyə başlayır. Bu maddələr ağrı siqnallarını bloklayır və rahatlama hissi yaradır. Hətta nalokson kimi opioid reseptorlarını bloklayan maddələrin istifadəsi zamanı plasebo effektinin zəiflədiyi müşahidə olunmuşdur ki, bu da mexanizmin birbaşa kimyəvi əsasını təsdiqləyir.
İkinci mühüm sistem dopamin sistemidir. Parkinson xəstəliyi üzərində aparılan tədqiqatlarda göstərilmişdir ki, xəstələr müalicə aldıqlarına inandıqda beyinlərinin bazal gangliya bölgəsində dopamin ifrazı artır. Bu dəyişiklik positron emissiya tomoqrafiyası kimi yüksək dəqiqlikli görüntüləmə üsulları ilə birbaşa ölçülmüşdür. Bu nəticə göstərir ki, sadəcə gözlənti belə neyron fəaliyyətini dəyişə bilir.
Üçüncü mühüm sahə immun sistemdir. Klassik tədqiqatlardan biri göstərmişdir ki, orqanizm müəyyən bir maddəyə şərtləndirilə bilər. Siçanlara immun sistemini zəiflədən dərman şəkərlə birlikdə verildikdə, bir müddət sonra yalnız şəkərin özü belə immun reaksiyanı zəiflətməyə başlayırdı. Bu nəticə beynin immun sistem üzərində nə qədər güclü təsirə malik olduğunu sübut edir. Bu mexanizmlərin hamısı birlikdə göstərir ki, plasebo effekti tək bir sistemin işi deyil. Bu, beynin, sinir sisteminin və bədənin birgə harmoniyasıdır.
Açıq plasebo və gözləntinin yeni elmi
Ən maraqlı elmi tapıntılardan biri açıq plasebo anlayışıdır. Ənənəvi düşüncəyə görə plasebo yalnız insan onun qəbul etdiyini bilmədikdə işləyir. Lakin müasir tədqiqatlar bu fikri tamamilə dəyişmişdir.
Açıq plasebo tədqiqatlarında iştirakçılara açıq şəkildə deyilir ki, onlar aktiv dərman deyil, plasebo qəbul edirlər. Buna baxmayaraq, nəticələr yenə də müsbət olur. Məsələn, irritabl bağırsaq sindromu olan xəstələr üzərində aparılan bir tədqiqatda xəstələrə plasebo həblər verildiyi açıq şəkildə izah olunmuşdur.
Buna baxmayaraq, simptomların azalması müşahidə edilmişdir və bu nəticə heç bir müalicə almayan qrupla müqayisədə daha yüksək olmuşdur. Bu fakt göstərir ki, insan beyninin gözlənti sistemi yalnız gizlilik üzərində deyil, həm də mənaya, rituallara və müalicə prosesinə verilən psixoloji dəyərə əsaslanır. İnsanlar nə qəbul etdiklərini bildikdə belə, müsbət nəticəyə inanmaq mexanizmi aktiv qala bilir.
Nosebo effekti və gözləntinin qaranlıq tərəfi
Plasebonun işıq tərəfi varsa, onun kölgə tərəfi də mövcuddur və bu nosebo effekti adlanır. Nosebo o zaman baş verir ki, insan zərər görəcəyinə inanır və bu inanc real fiziki simptomlara çevrilir. Əgər bir insana bir dərmanın yan təsirləri barədə geniş və qorxuducu məlumat verilsə, hətta həmin insan aktiv maddə deyil, tamamilə təsirsiz bir həbdən istifadə etsə belə, o yan təsirləri yaşaya bilər.
Bu fenomen artıq çoxsaylı klinik tədqiqatlarla təsdiqlənmişdir. Bu vəziyyət göstərir ki, beyin yalnız müsbət gözləntiləri deyil, mənfi gözləntiləri də eyni güclə bədənə ötürə bilir. Bu səbəbdən tibbi ünsiyyətin dili, tonu və təqdimatı belə nəticələrə birbaşa təsir edə bilir.
Gündəlik həyat və plasebo effektinin görünməyən təsiri
Plasebo effekti yalnız klinik laboratoriyalarda və xəstəxanalarda deyil, gündəlik həyatımızın hər anında mövcuddur. İnsanların özlərinə verdiyi vədlər, rituallar, vərdişlər və hətta gündəlik qayğı formaları belə bu mexanizmin bir hissəsidir.
İdman psixologiyasında aparılan tədqiqatlar göstərir ki, performans artırıcı vasitəyə inanan idmançılar, həmin vasitə sadəcə sadə bir maddə olsa belə, daha yaxşı nəticələr göstərə bilirlər. Bu, beynin bədən performansını necə tənzimlədiyini açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Səhər rutinləri, meditasiya, sakitləşdirici vərdişlər və özünə qulluq praktikaları da yalnız estetik və ya emosional seçimlər deyil. Onlar beynin təhlükəsizlik, sabitlik və nəzarət hissini aktivləşdirən güclü siqnallardır. Bu siqnallar isə hormon balansına və ümumi enerji səviyyəsinə təsir edə bilir.
Həkim və xəstə arasındakı münasibət də plasebo effektinin güclü bir hissəsidir. Elmi tədqiqatlar göstərmişdir ki, diqqətli, empatik və etibarlı ünsiyyət müalicə nəticələrini yaxşılaşdırır. Bu, dərmandan asılı olmayan bir terapevtik təsirdir.
Bütün bu heyrətamiz mexanizmlərə baxmayaraq, plasebo effekti hər şeyi müalicə edən sehrli bir vasitə deyil. Onun real bioloji sərhədləri var. Plasebo infeksiyaları müalicə etmir, şişləri aradan qaldırmır və ciddi fiziki toxuma zədələrini bərpa etmir. Elmi icmallar göstərir ki, plasebo daha çox subyektiv simptomlara, yəni ağrı, narahatlıq və hissiyat dəyişikliklərinə təsir edir.
Obyektiv bioloji göstəricilər isə daha az dəyişir. Bu isə plasebonun gücünü azaltmır, əksinə onun təbiətini daha dəqiq anlamağa kömək edir. Plasebo effekti bizə bir həqiqəti xatırladır. İnsan bədəni yalnız mexaniki bir sistem deyil, eyni zamanda inanclarla, gözləntilərlə və emosional mənalarla işləyən son dərəcə mürəkkəb bir bütövdür. Bu baxış bizə həm tibbdə, həm də gündəlik həyatda daha şüurlu yanaşma formalaşdırmaq imkanı verir. İnancların gücü bəzən gözlə görünməz olur, lakin onun təsiri bədən səviyyəsində tamamilə realdır.
Mənbələr
Wager, T.D. & Atlas, L.Y. (2015). Nature Reviews Neuroscience. doi.org/10.1038/nrn3976
Kaptchuk, T.J. et al. (2010). PLOS ONE. doi.org/10.1371/journal.pone.0015591
Kaptchuk, T.J. et al. (2008). BMJ. doi.org/10.1136/bmj.b3914
Häuser, W. et al. (2012). PLoS Medicine. doi.org/10.1371/journal.pmed.1001900
