Son illərdə psixologiya ilə bağlı söhbətlərdə ən çox səslənən anlayışlardan biri məhz şəxsi sərhədlərdir. Bu ifadə sosial şəbəkələrdə, kitablarda, podkastlarda və fərdi inkişaf mövzularında tez-tez qarşımıza çıxır. Bununla belə, geniş istifadə olunmasına baxmayaraq, şəxsi sərhəd anlayışı hələ də ən çox yanlış anlaşılan mövzulardan biri olaraq qalır. Bir çox insan sərhəd qoymağı məsafə yaratmaq, münasibətləri soyutmaq və ya qarşı tərəfi incitmək kimi qəbul edir. Bəziləri isə düşünür ki, sərhəd qurmaq yalnız sərt, qətiyyətli və emosional olaraq uzaq insanlara xas xüsusiyyətdir.
Əslində isə sağlam sərhəd nə uzaqlaşmaqdır, nə də münasibəti təhlükə altına almaq. Sərhəd, ilk növbədə, dürüst ünsiyyət formasıdır. Bu, öz ehtiyaclarınızı, hisslərinizi və imkanlarınızı qarşı tərəfə aydın şəkildə çatdırmaq bacarığıdır. İnsan münasibətlərində yaranan bir çox inciklik, gizli narazılıq və emosional yorğunluq məhz sərhədlərin olmamasından qaynaqlanır. İnsan özünü ifadə etmədikdə, narahat olduğu məqamları dilə gətirmədikdə və davamlı olaraq başqalarının rahatlığını öz rahatlığından üstün tutduqda, zamanla daxildə yığılan gərginlik münasibətlərə zərər verməyə başlayır. Bu səbəbdən sağlam sərhədlər münasibətlərin qarşısında duran maneə deyil. Əksinə, onlar münasibətləri daha dayanıqlı, daha şəffaf və daha səmimi edən görünməz dayaqlardır.
Sərhədlərlə çətinlik haradan gəlir?
Bir çox insan üçün şəxsi sərhəd qurmaq düşündüyündən daha çətin prosesdir. Xüsusilə ailəyə bağlılığın, başqalarının fikrinə həssas yanaşmanın və harmoniya yaratmağın yüksək dəyər hesab olunduğu cəmiyyətlərdə böyüyən insanlar üçün “xeyr” demək ciddi emosional gərginlik yarada bilər.
Çoxları sərhəd qoymağa çalışarkən daxilində eyni suallarla qarşılaşır. Qarşı tərəf inciyərmi? Məni eqoist hesab edərlərmi? Münasibətimiz pozularmı? Mənə olan sevgilərini və ya hörmətlərini itirərlərmi?
Bu qorxular adətən təsadüfi şəkildə formalaşmır. Onların kökü çox vaxt uşaqlıq dövründə əldə edilən təcrübələrə dayanır. Əgər insanın ehtiyacları tez-tez nəzərə alınmayıbsa, hissləri kiçildilibsə və ya fikirlərini ifadə etdiyinə görə tənqid olunubsa, o zaman şüuraltı şəkildə belə bir nəticəyə gəlir ki, öz ehtiyaclarını bildirmək problem yaradır. Nəticədə susmaq daha təhlükəsiz görünür. Razılaşmaq daha rahat seçimə çevrilir.
İllər keçdikcə bu davranış modeli həyatın müxtəlif sahələrinə yayılır. İnsan əslində istəmədiyi görüşlərə razı olur, əlavə məsuliyyətləri qəbul edir, yorğun olduğu halda kömək etməyə davam edir və daxili narahatlığına baxmayaraq etiraz etmir. Kənardan baxıldıqda bu, nəzakət və uyğunlaşma kimi görünə bilər. Lakin zaman keçdikcə davamlı şəkildə öz ehtiyaclarını geri plana atan insanın daxilində küskünlük, emosional yorğunluq və anlaşılmamaq hissi yaranır. Məhz buna görə də sərhəd qoymaq yalnız davranış dəyişikliyi deyil. Bu, insanın öz dəyərini qəbul etməsi və ehtiyaclarının da vacib olduğunu anlaması ilə bağlı dərin psixoloji prosesdir.
Sağlam sərhəd nədir?
Sağlam sərhəd çox zaman yanlış şəkildə qadağa və ya cəza kimi təqdim edilir. Halbuki sərhədin əsas məqsədi kimisə idarə etmək və ya cəzalandırmaq deyil. Onun məqsədi münasibətdə aydınlıq yaratmaqdır.
Sağlam sərhəd qarşı tərəfə belə bir mesaj verir: “Mənim üçün nə rahatdır və nə rahat deyil”, “Mən nəyə hazıram və nəyə hazır deyiləm”, “Mənə necə yanaşılması mənim üçün vacibdir”.
Bu səbəbdən sərhəd ittiham dili ilə deyil, məlumatlandırıcı dil ilə ifadə olunur. Məsələn, “Sən həmişə məni əsəbiləşdirirsən” demək əvəzinə, “Bu mövzu müzakirə olunanda özümü narahat hiss edirəm” demək daha sağlam yanaşmadır. Eyni şəkildə, “Mən bu barədə danışmağa hazır deyiləm”, “Düşünmək üçün mənə vaxt lazımdır”, “Bu təklif mənim üçün uyğun deyil” kimi ifadələr şəxsi sərhədlərin aydın və hörmətli formada ifadəsidir.
Burada vacib olan məqamlardan biri də odur ki, sərhəd uzun izahat tələb etmir. Bir çox insan “xeyr” dedikdən sonra saatlarla səbəb izah etməyə çalışır. Halbuki sağlam sərhəd bəraət qazandırmaq cəhdi deyil. İnsan öz qərarını sonsuz arqumentlərlə müdafiə etməyə məcbur deyil. Nəzakətli və aydın şəkildə deyilmiş “xeyr” özü tam və kifayət qədər dəyərli cavabdır.
Şəxsi sərhədlərin müxtəlif səviyyələri
Şəxsi sərhədlər yalnız emosional münasibətlərlə məhdudlaşmır. Onlar həyatımızın bir çox sahəsini əhatə edir və müxtəlif formalarda özünü göstərir.
Fiziki sərhədlər. Fiziki sərhədlər şəxsi məkan, bədən toxunulmazlığı və rahatlıq hissi ilə bağlıdır. Kimin evinizə nə zaman gələ biləcəyi, hansı toxunuşların sizin üçün uyğun olduğu və şəxsi məkanınıza necə yanaşılmasını istədiyiniz bu kateqoriyaya daxildir.
Emosional sərhədlər. Emosional sərhədlər hisslərinizi qorumağa kömək edir. Hər mövzunu hər insanla bölüşmək məcburiyyətində deyilsiniz. Özünüzü hansı söhbətlərdə rahat hiss etdiyinizə və hansı məsələləri paylaşmağa hazır olmadığınıza qərar vermək tamamilə normaldır.
Vaxt sərhədləri. Müasir dünyada ən qiymətli resurslardan biri vaxtdır. Buna görə də vaxtla bağlı sərhədlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hər zəngə dərhal cavab vermək, hər dəvəti qəbul etmək və ya hər kəs üçün daim əlçatan olmaq məcburiyyəti yoxdur. İnsan öz enerjisini və vaxtını necə bölüşdürəcəyinə özü qərar verməlidir.
Dəyər sərhədləri. Hər insanın həyatını istiqamətləndirən şəxsi dəyərləri var. Əgər müəyyən davranışlar və ya tələblər sizin əsas prinsiplərinizlə ziddiyyət təşkil edirsə, həmin vəziyyətlərdə sərhəd qoymaq özünüzə hörmətin vacib hissəsidir.
Şəxsi sərhədləri necə qurmaq olar?
Sağlam sərhədlər yaratmaq nəzəriyyədə sadə görünsə də, praktikada müəyyən məşq və davamlılıq tələb edir. Bu prosesin ilk addımı öz hisslərinizi dinləməkdir. İnsan çox vaxt sərhəd pozuntusunu narahatlıq, əsəbilik, yorğunluq və ya küskünlük hissi vasitəsilə anlayır. Bu hisslərə diqqət yetirmək vacibdir, çünki onlar ehtiyaclarınızın nəzərə alınmadığını göstərən daxili siqnallardır.
Sərhəd qoyarkən birinci şəxsdən danışmaq daha effektiv nəticə verir. “Mən özümü narahat hiss edirəm”, “Mənə düşünmək üçün vaxt lazımdır”, “Mən bu mövzunu müzakirə etmək istəmirəm” kimi ifadələr qarşı tərəfdə müdafiə reaksiyasını azaltmağa kömək edir.
Bundan əlavə, sərhədlərin konkret olması vacibdir. Ümumi və qeyri müəyyən ifadələr çox vaxt anlaşılmazlıq yaradır. “Mənə hörmət edin” demək əvəzinə, “Çəkim haqqında şərhləri müzakirə etmək istəmirəm” demək daha aydın və başa düşüləndir.
Bir çox insan münasib anı gözlədiyi üçün sərhəd qoymağı təxirə salır. Lakin ideal vaxt əksər hallarda mövcud olmur. Problemi vaxtında ifadə etmədikdə, narazılıq yığılır və nəticədə emosional partlayış şəklində üzə çıxır. Belə vəziyyətlər isə münasibətlərə daha çox zərər verir.
Digər vacib məqam qarşı tərəfin reaksiyasına hazır olmaqdır. Əgər uzun illər hər istəyə razı olmuş bir insan birdən-birə sərhəd qoymağa başlayırsa, ətrafdakılar təəccüblənə bilər. Bəziləri narazılıq göstərə, bəziləri isə bu dəyişikliyə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkə bilər. Bu isə sərhədin yanlış olduğunu göstərmir. Sadəcə olaraq münasibətdə yeni balans formalaşır.
Sərhədlər münasibətləri gücləndirir
Sağlam münasibətlərin təməlində yalnız sevgi və yaxınlıq deyil, həm də qarşılıqlı hörmət dayanır. Hörmət isə insanın fərdiliyinin qəbul edilməsini tələb edir. Hər kəsin ehtiyacları, imkanları, hissləri və şəxsi məkanı fərqlidir.
Paradoksal görünə bilər, lakin münasibətləri dağıdan şey çox vaxt sərhədlərin mövcudluğu deyil, onların olmamasıdır. İnsan öz ehtiyaclarını illərlə susdurduqda, nəticədə yorulur, küskünləşir və emosional olaraq uzaqlaşmağa başlayır. Halbuki vaxtında qoyulan sərhədlər münasibətlərdə şəffaflıq yaradır, anlaşılmazlıqları azaldır və qarşılıqlı etimadı gücləndirir.
Sərhəd divar deyil. O, insanları bir-birindən ayıran maneə də deyil. Sərhəd iki insan arasında sağlam məsafəni qoruyan, hər iki tərəfin özünü rahat və təhlükəsiz hiss etməsinə imkan yaradan görünməz xəttdir. Məhz bu xətt münasibətləri daha davamlı, daha səmimi və daha sağlam edir.
Material psixoloq Yeganə Mikayılova tərəfindən hazırlanıb
Mənbələr:
- Cloud, H. & Townsend, J. (1992). Boundaries.
- APA — apa.org
