Bəzən insan sənin həyatında tam şəkildə mövcud olur, eyni məkanda nəfəs alır, eyni gündəlik ritmin içində yaşayır, səninlə eyni süfrəyə oturur, hətta sənin səsini eşidir və cavab verir, lakin buna baxmayaraq, onun daxili dünyasına toxunmaq mümkün olmur. Sanki aranızda görünməz, amma hiss edilən bir şüşə divar var və bu divarın o tayında bütün emosiyalar səssizləşir, sözlər isə yalnız formal bir funksiyaya çevrilir. Bu, çox qadının tanış olduğu, lakin uzun müddət adlandıra bilmədiyi bir hissdir. Psixologiyada bu vəziyyət emosional əlçatmazlıq kimi izah edilir və bu anlayış təkcə münasibətlərin çətinliyi deyil, eyni zamanda insan psixikasının dərin müdafiə mexanizmlərindən biridir.
Emosional əlçatmazlıq heç vaxt sadəcə soyuqluq, laqeydlik və ya hisssizlik kimi sadə bir kateqoriya ilə izah edilə bilməz. Bu daha çox insanın yaxınlıqla bağlı daxili qorxularını idarə etmə formasıdır, bəzən isə keçmişdə yaşanmış təcrübələrin yaratdığı görünməz bir qalxandır. Belə bir insan xarici baxışda olduqca normal, hətta cazibədar, diqqətli və məsuliyyətli görünə bilər, lakin emosional dərinlik tələb edən anlarda onun iç dünyasına giriş qapısı sanki bağlanır.
Psixologiyada bu vəziyyətin kökləri tez-tez uşaqlıq dövrünə qədər uzanır. Bağlılıq nəzəriyyəsinə görə, insanın emosional yaxınlıq qurma modeli erkən yaşlarda formalaşır. Əgər uşaq emosional istilik əvəzinə məsafə, susqunluq və ya emosiyaların qəbul edilməməsi ilə qarşılaşıbsa, onun psixikası yaxınlığı təhlükə kimi kodlaya bilər. Bu zaman insan böyüdükcə sevgi istəyi ilə qorxu arasında görünməz bir gərginlik daşıyır və nəticədə yaxınlığı qəbul etməyi deyil, ondan uzaqlaşmağı öyrənir.
Emosional əlçatmazlığın mahiyyəti
Emosional cəhətdən əlçatmaz insan hisslərini bölüşməkdə, onları adlandırmaqda və qarşı tərəfə açmaqda çətinlik yaşayır və ya bunu şüurlu şəkildə etməməyi seçir. Burada əsas problem hisslərin olmaması deyil, onların paylaşılmasının daxili risk kimi qəbul edilməsidir. Belə insan bəzən münasibətlərdə olduqca mehriban, diqqətli və hətta romantik ola bilər, lakin bu istilik daha çox səthdə qalır, dərin emosional qatlara enmir.
Bu vəziyyətin ən çətin tərəfi ondadır ki, qarşı tərəf tez-tez qarışıq bir reallıq yaşayır. Bir tərəfdən yaxınlıq var kimi görünür, digər tərəfdən isə bu yaxınlıq davamlı və sabit bir emosional əlaqəyə çevrilmir. Bu ziddiyyət qadında həm ümid, həm də narahatlıq yaradır və zamanla münasibətin dinamikasını qeyri-sabit bir hala gətirir.
Emosional əlçatmazlığın əsas əlamətləri
Belə münasibətlərin ilk və ən nəzərə çarpan xüsusiyyətlərindən biri dərin emosional söhbətlərdən yayınmadır. Hisslər, qorxular, ehtiyaclar və münasibətin gələcəyi ilə bağlı mövzular ortaya çıxdıqda, belə insan tez-tez mövzunu dəyişir, söhbəti yüngülləşdirir və ya onu tamamilə məntiqi bir çərçivəyə yönləndirir. Sanki emosiyalar onun üçün izah edilməsi çətin və ya hətta lazımsız bir sahədir.
İkinci mühüm əlamət qeyri sabit emosional davranışdır. Bəzi günlərdə o, olduqca yaxın, açıq və isti ola bilər, digər günlərdə isə qəfil şəkildə uzaqlaşa bilər. Bu dəyişkənlik qarşı tərəfdə davamlı bir gözləmə halı yaradır və münasibətin təbii axınını pozur. Qadın zamanla sadəcə münasibətdə yaşamaq əvəzinə, onun emosional vəziyyətini izləməyə başlayır.
Üçüncü əlamət zəiflik göstərməkdən qaçmaqdır. Emosional cəhətdən əlçatmaz insan öz qorxularını, şübhələrini və daxili narahatlıqlarını açıq şəkildə ifadə etməkdə çətinlik çəkir. Hətta emosional sarsıntı yaşadığı anlarda belə, o, ya susqun qalır, ya da vəziyyəti zarafat, ironiyaya çevirməklə və ya tamamilə rasional izahla örtməyə çalışır.
Dördüncü əlamət isə böhran anlarında emosional məsafənin daha da artmasıdır. Qarşı tərəf dəstəyə ehtiyac duyduqda, belə insan problemi hiss etmək əvəzinə onu həll etməyə yönəlir. Bu yanaşma praktiki baxımdan faydalı görünsə də, emosional ehtiyacların qarşılanmaması münasibətdə dərin boşluq hissi yaradır.
Emosional əlçatmazlıq nadir hallarda birdən yaranır. Bu, insanın keçmiş təcrübələrinin, ailə modelinin və emosional mühitinin nəticəsidir. Əgər uşaq emosiyalarını ifadə etdikdə qəbul edilməyibsə və ya zəiflik kimi qiymətləndirilibsə, o zaman daxili bir qorunma sistemi formalaşır. Bu sistem insanı ağrıdan qorumaq üçün yaxınlığı məhdudlaşdırır.
Bəzi hallarda bu vəziyyət travmatik itkilər və ya erkən yaşda yaşanan emosional sarsıntılarla da bağlı olur. İnsan yaxınlığı itki ilə eyniləşdirdikdə, şüuraltı olaraq məsafə saxlamağı təhlükəsizlik kimi qəbul edir. Digər hallarda isə mədəni və sosial təsirlər rol oynayır. Emosiyaların açıq ifadəsinin zəiflik kimi göstərildiyi mühitlərdə böyüyən insanlar hisslərini gizlətməyi öyrənirlər. Burada vacib bir məqam var. Bu davranış çox vaxt şüurlu seçim deyil, avtomatik müdafiə mexanizmidir. Yəni insan kiməsə qəsdən zərər vermək üçün deyil, özünü qorumaq üçün belə davranır.
Bu vəziyyətin ən kritik nöqtəsi qadının özünü itirməməsidir. Çünki emosional əlçatmazlıqla müşayiət olunan münasibətlərdə ən çox tükənən tərəf adətən qarşı tərəfin emosional boşluğunu doldurmağa çalışan insan olur. Qadın zamanla öz ehtiyaclarını ikinci plana keçirə, yalnız münasibəti qorumağa fokuslana bilər.
İlk addım dürüst bir daxili sualdır. Bu münasibət iki insan tərəfindənmi qurulur, yoxsa yalnız bir insanın emosional əməyinə əsaslanır. Əgər yalnız bir tərəf dəyişməyə, inkişaf etməyə və emosional körpü qurmağa çalışırsa, bu artıq balanssız bir dinamikanın göstəricisidir.
Əgər qarşı tərəf dəyişməyə hazırdırsa, psixoterapiya, xüsusilə bağlılıq üzərində işləyən yanaşmalar, real və dərin dəyişikliklər yarada bilər. Bu proses asan deyil və zaman tələb edir, lakin mümkündür. Əgər isə dəyişmək istəyi yoxdur və emosional məsafə qorunmağa davam edirsə, bu artıq münasibətin keyfiyyəti haqqında fundamental bir sual yaradır.
Ən vacib həqiqət ondan ibarətdir ki, emosional əlçatmazlıq dəyişməz bir tale deyil. Bu, öyrənilmiş bir davranış modelidir və istək olduqda dəyişdirilə bilər. Lakin bu dəyişiklik yalnız bir insanın səyi ilə deyil, qarşılıqlı şüur və məsuliyyətlə mümkündür.
Beləliklə, emosional əlçatmazlıq yalnız bir münasibət problemi deyil, eyni zamanda insanın öz daxili dünyası ilə qurduğu əlaqənin əksidir. Bu vəziyyəti anlamaq, onu romantik illüziyalarla deyil, reallığın incə qatları ilə qəbul etmək deməkdir. Və bəzən ən böyük sevgi, qarşı tərəfi dəyişdirməyə çalışmaq deyil, öz emosional bütövlüyünü qorumağı seçməkdir.
Psixoloq Yeganə Mikayılova
Mənbələr:
- Bowlby, J. A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books, 1988.
- Johnson, S. Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love. Little, Brown, 2008.
- Levine, A., & Heller, R. Attached: The New Science of Adult Attachment. Penguin, 2010.
- Young, J.E. Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press, 2003.
